Om af te trappen:
Met de verwachte miljardenbezuinigingen dit jaar gaat Rob Jetten een risicovol experiment aanJetten zette in zijn succesvolle campagne, en nu in de kabinetsformatie, hoog in: als leider van een nieuwe regering wil hij breken met het tijdperk-Wilders en daar, zo zei hij in de Kamer, „een optimistische kijk op Nederland” tegenover zetten. Hij wil het hebben over „wat we wél voor elkaar kunnen krijgen”. Het is daarom logisch dat D66 in de eerste fase van de formatie alleen met het CDA om tafel ging: Henri Bontenbal voerde een vergelijkbare campagne, gericht op fatsoen, samenwerken en een politieke cultuuromslag in Den Haag.
Die ambities in het komende jaar waarmaken zal moeilijk genoeg zijn. Wilders mag dan buiten de machtsvorming staan, de gevolgen van zijn polariserende politiek zijn nog elke dag merkbaar.
Onzekere factor hierbij is de VVD, de partij die in december aanschoof bij de onderhandelingen tussen D66 en CDA. De VVD is sinds 2010 onafgebroken aan de macht geweest en maakte óók onderdeel uit van het kabinet-Schoof met de PVV, de periode waar Jetten en Bontenbal qua stijl en inhoud juist mee willen breken. En de VVD wordt nog altijd geleid door Dilan Yesilgöz, die na een meevallende verkiezingsuitslag kon aanblijven maar voor critici binnen en buiten haar partij de belichaming is van de rechts-populistische koers die haar partij verder van het midden deed afdrijven.
Dat is gezien de miljardenbezuinigingen die mogelijk voorgesteld gaan worden op voorhand een risicovol experiment. Want hoewel in de Tweede Kamer er van links tot rechts consensus is over de noodzaak van hogere defensie-uitgaven, bestaan er grote meningsverschillen over waar dat geld moet worden gevonden. Linkse partijen willen niet te hard of helemaal niet bezuinigen, rechtse partijen zijn geen voorstander van forse belastingverhogingen, en ook niet van het al te veel laten oplopen van het begrotingstekort en staatsschuld.
Aan Letschert de komende weken de opdracht te kijken welke constructie voor het nieuwe minderheidskabinet kan werken: komen er vaste gedoogpartners, en een gedoogakkoord (zoals Rutte-I deed met de PVV), of gaat een nieuw kabinet per begroting of thema zaken doen met verschillende partijen?
Maar voor het minderheidskabinet-Jetten zal het puzzelen al in de Tweede Kamer beginnen, zonder gegarandeerde meerderheid in de Eerste Kamer die nog maar tot halverwege 2027 zit. En waar partijen als de SGP en de ChristenUnie kunnen bouwen op een imago van betrouwbare gedoogpartners, geldt dat voor de minder ervaren en vaker instabiele partijen als JA21 en 50Plus niet.
Het is tekenend geweest voor Nederlandse verkiezingen dat een van de belangrijkste onderwerpen een ondergeschikt onderdeel is geweest van de campagne en ook door de journalistiek nauwelijks kritisch is bevraagd, namelijk hoe en waar er geld moet worden gehaald voor het terugdringen van het begrotingstekort en de investeringen in defensie.
Het is imho nog maar de vraag of de kiezer zelf of door middel van informatie van journalistiek een bewuste keuze hierin heeft gemaakt. Impliciet is dit al wel duidelijk als ze ideologisch zouden kijken naar politieke partijen, van bepaalde partijen weet je van te voren wat ze gaan doen.
Kijk bijvoorbeeld naar de doorgerekende plannen van CPB van partijen:
‘De voorgestelde bezuinigingen op de zorg gaan over een volstrekt verzonnen realiteit’„Veel maatregelen passen niet in een rekenkundig model. Dat betekent niet dat het slechte maatregelen zijn. Het gaat juist om niet-controversiële plannen die zowel zorgeconomen als artsen en politici van links tot rechts nodig vinden.”
“Als de partijen voor hun echte plannen geen punten krijgen van het CPB, moeten ze iets anders verzinnen om hun dure defensieplannen te kunnen verantwoorden. Zorg is de grootste post van de begroting, daar valt wat te halen. En dan krijg je dit soort malligheid.”
En de maatregelen die wél in de doorrekening voorkomen?
“Die gaan over een volstrekt verzonnen realiteit. Omdat veel slimme maatregelen niet te berekenen zijn, gaat het CPB winkelen in oude lijstjes van lompe maatregelen en legt die voor aan partijen om uit te kiezen. Zoals het ‘benchmarken’ van verpleeghuizen.”
Wat hebben kiezers die zorg belangrijk vinden aan de doorrekening?
“Vrijwel niets.”
Wat daadwerkelijk de bezuinigingen worden op de zorg en hoe effectief die zijn is dus nog onbekend en kunnen na gelang het effect juist veel minder opleveren, waardoor de bezuinigingen op andere plekken moet plaatsvinden. Welke is dus niet voorgelegd aan de kiezer.
Nog los van de bezuinigingen zijn er partijen die daarnaast ook overheid op die vlakken wil terugdringen. Bijvoorbeeld JA21 willen verder gaan met o.a. de z.g.n.
overheidsefficiëntie. In de praktijk komt dat altijd neer op het afstoten van taken i.p.v. efficiëntie
want de overheid is al behoorlijke efficient.
Eigenlijk was dus dit een van de belangrijkere verkiezingsthema's: betalen we defensie en onze begrotingstekort door middel van bezuinigingen en een kleinere overheid of met andere middelen zoals belastingen. En wat zijn dan de gevolgen.
Je ziet hier wederom dat de VVD dit spel (imho) het slimste speelt. Door GL/PvdA uit te sluiten kan de bezuinigingsoperatie over rechts gaan. Echter, de negatieve gevolgen daarvan komen bovengemiddeld bij CDA en D66 terecht. Hoewel die partijen (ook D66) een economische liberaal rechts profiel hebben en daar geen bezwaren tegen hebben, hebben ze wel kiezers aangetrokken die tegen die bezuinigingen zijn, die zullen veel minder bij de VVD zitten.
Zo krijg je een soort herhaling van Rutte 2 met een bezuiniging kabinet, waar de VVD uitstekend gepositioneerd is ten opzichte van andere partijen. In Rutte 2 werd de PvdA keihard afgerekend op de bezuinigingen, de VVD niet. Jetten zal het gezicht zijn van het bezuiniging kabinet en in slechte tijden met in een matig functionerende democratie worden zittende partijen altijd afgerekend op negatieve economische gevolgen.
De enigste uitweg voor D66 is of de PvdA/GL, alleen was D66 (en ik denk ook het CDA) strategisch onvoldoende capabel om in te zien dat dit misschien tactisch handig was in de campagne door zo te profiteren van deze situatie en er dus niet op te reageren of er iets tegenover te stellen, maar strategisch zitten ze nu met de gevolgen. Of een minderheidskabinet, maar zoals het artikel ook zegt, dat wordt zeer lastig.
Het vaak geïdealiseerde minderheidskabinet vereist namelijk een niet gepolariseerde 2e kamer zonder extreme/autoritaire partijen. Heb je dat niet, dan zullen partijen niet bereid om mee te werken, men zal altijd iets terugverlangen, als dat iedere keer moet gebeuren krijg je stilstand en altijd de potentie tot conflict.
Autoritaire/extreme partijen kunnen bijvoorbeeld hun steun maximaal positioneren voor effectbejag dat uitgevoerd moet worden door het kabinet. De overige oppositie zal zich daar principieel tegen verzetten. En uiteraard andersom ook. Doen alsof na zo'n situatie elke ander voorstel in wisselende meerderheden individueel op z'n merites wordt beoordeeld is niet hoe politiek werkt. Je kan zo de permanente steun verliezen van 1 blok, waardoor je in principe in niet officiële gedoogconstructie terecht komt, waar niet over onderhandeld is.
De geïdealiseerde wisselende meerderheden zijn hierin dus sowieso erg lastig, De oplossing van deel-of gedoogakkoorden met wisselende meerderheid klinkt makkelijker, maar is misschien nog moeilijker, de prijs voor gedogen zonder deelname aan het kabinet is nog hoger, want het levert de gedoogpartners weinig electoraal zichtbare resultaten op. Men zal een hoge electoraal zichtbare prijs willen.
JA21 kan bijvoorbeeld D66 in een gedoogakkoord dwingen tot concessies die aan de kern van D66 principes staan, die Jetten als premier publiekelijk moet gaan verdedigen. Zoals JA21 ook zelf zegt:
JA21 ging bijna aan ruzie ten onder, maar hervond zichzelf – zonder iets aan zijn boodschap af te doenAdrien de Boer stelt voor om er ‘21’ aan toe te voegen. Een knipoog naar D66, hun ‘spirituele tegenhanger’. ‘Dat was de partij waarmee wij het op zo’n beetje álle fronten echt oneens zijn’, zal hij er later gekscherend over zeggen.
Strategisch en tactisch zie ik D66 persoonlijk als de zwakste politieke partij in dit spel, o.a. doordat ze electoraal met regeren over het algemeen beneden gemiddeld een impact hebben kunnen maken, zie de uitspraak regeren is halveren. Ik zie D66 daarom wel in een gedoog/minderheidskabinet stappen met JA21, maar ik denk dat ze erop geen enkele manier van gaan zullen profiteren.
"When I am weaker than you I ask you for freedom because that is according to your principles; when I am stronger than you I take away your freedom because that is according to my principles"- Frank Herbert
/u/9441/crop658f49c35ef2a.png?f=community)
:strip_icc():strip_exif()/u/33065/crop59d32fcf38790_cropped.jpeg?f=community)
:strip_icc():strip_exif()/u/170876/crop60feac2476182_cropped.jpg?f=community)
/u/73249/crop621645f964331.png?f=community)