Neonazi’s verweren zich bij de rechter met ‘op televisie zeggen ze het ook’Twee mannen projecteerden tijdens de jaarwisseling 2022-2023 extreemrechtse leuzen op de Erasmusbrug, waaronder ‘White Lives Matter’ en de bekende ‘14 words’ van white supremacist David Lane, waarmee neonazi’s zich wereldwijd uitspreken tegen de vermenging van het in hun ogen superieure ‘blanke ras’ met vermeende ‘inferieure rassen’. Ze werden veroordeeld voor onder meer groepsbelediging en aanzetten tot discriminatie.
Tijdens het hoger beroep in 2025 verweerden zij zich door te stellen dat de geprojecteerde leuzen niet veel verschilden van wat allang te horen was op landelijke televisie.
De verdediging wees daarbij op twee televisiefragmenten. In het ene sprak FvD-voorman Thierry Baudet bij Ongehoord Nederland over „omvolking”, in het andere riep Telegraaf-opiniemaker Wierd Duk bij Nieuws van de Dag alle Nederlanders op zoveel mogelijk kinderen te baren, „anders sterven we uit [..] Wij, zeg maar, Nederlanders”. Het hof liet zich niet overtuigen en veroordeelde beide mannen tot celstraffen. Dat een verdachte denkt dat een uitspraak acceptabel is omdat het ook in de media te horen is, laat zien waarom de rol van media in de normalisering van extreemrechts een serieuze kwestie is.
We analyseerden 648 uitzendingen van elf talkshows en vier nieuwsprogramma’s die werden uitgezonden tussen 1 september en 28 oktober 2025, de laatste twee maanden voor de Tweede Kamerverkiezingen. De uitzendingen werden automatisch getranscribeerd. Een taalmodel selecteerde daaruit alle uitspraken die mogelijk voldeden aan de wetenschappelijke definitie van nativisme: de overtuiging dat een land, in dit geval Nederland, toebehoort aan de ‘eigen’ groep en dat nieuwkomers en andere culturen daar per definitie een bedreiging voor vormen. Elke treffer werd vervolgens handmatig gecontroleerd. Er bleven 308 uitspraken over, wat neerkomt op gemiddeld vijf nativistische uitspraken per dag op landelijke televisie. De termen ‘omvolking’ en ‘remigratie’ vielen beiden zeventien keer. Dit aantal lijkt misschien weinig, maar elke uitspraak bereikt honderdduizenden kijkers.
Wat na een nativistische uitspraak aan tafel gebeurt, bepaalt in welke mate zo’n uitspraak normaliseert. In 85,7 procent van de gevallen sprak niemand aan tafel de uitspraak tegen. In een op de vijf gevallen stemde een andere spreker er expliciet mee in. Een uitspraak onderbreken of een spreker afkappen, kwam in de hele dataset niet voor. De presentator van Nieuws van de Dag nodigde Wierd Duk zelfs uit om meer te vertellen over zijn remigratie-ideeën. Duk antwoordde: „Onze democratieën bezwijken onder immigratie. [..] Onze samenlevingen zullen dan verkruimelen. Of we brengen remigratie ter sprake. Ik wil het hier best als eerste in de Nederlandse mainstream media ter sprake brengen.”
Wat hier gebeurt, wordt door politicologen accommodatie genoemd. Ook wanneer extreemrechtse ideeën niet expliciet worden onderschreven, kunnen ze genormaliseerd raken, simpelweg doordat ze een podium krijgen zonder tegenspraak of kanttekening. Een journalist die geen positie inneemt en elke opvatting als gelijkwaardig behandelt lijkt misschien objectief, maar draagt juist bij aan accommodatie. Extreemrechts gedachtegoed wordt dan behandeld als een regulier politiek standpunt, waardoor de grenzen verschuiven van wat in het publieke debat als acceptabel geldt. Juist bij reguliere omroepen weegt dit extra zwaar. Zij bereiken een groot publiek en verlenen een zekere institutionele erkenning. Wat daar niet wordt weersproken, wordt eerder gezien als een normaal standpunt in het publieke debat
Journalistiek is daarmee niet alleen een waakhond tegen machtsmisbruik, maar beschermt ook het democratisch debat. Radicale opvattingen hoeven niet te worden geweerd, maar een podium bieden is iets anders dan uitspraken onbevraagd laten passeren. Benoem extremistische termen wanneer ze vallen, trek conclusies uit wat vaste tafelgasten over een heel seizoen inbrengen en wacht niet op een technische briefing of een analyse om politiek geweld te benoemen: soms moet je gewoon naar buiten kijken als je wilt weten of het regent, in plaats van de erkenning door het KNMI af te wachten.
Het is een terugkerend item wat me al heel lang stoort dat er een geloof heerst dat journalistiek neutraal behoort te zijn. Dat is het helemaal niet mogelijk omdat je altijd selectie bias hebt. En selectie bias is precies wat er hier ten grondslag aan ligt, d.w.z. als je iemand uitnodigt waarvan bekend is dat die extreme ideeën heeft, dan ga je automatisch akkoord dat je zo'n iemand ook een podium geeft en dus accommodatie optreedt.
En dat raakt aan het tweede punt, juist omdat neutraliteit onmogelijk is, behoren de journalistiek juist de acteren vanuit set van waarden. Zoals het artikel terecht zegt, zou dat op z'n minst de democratische en rechtsstatelijke waarden moeten zijn die we in Nederland hebben. Je hebt als journalist ook de taak om die waarden te verdedigen.
Dit was wat vroeger ook gebeurde, je had ook in de vorige eeuw groepen met extreme ideeën zoals neo-nazi's. Ten eerste werden die nooit uitgenodigd. Ten tweede als het onderwerp besproken werd, werd de context duidelijk geschetst, vanuit de waarden set van journalistiek was duidelijk dat deze groep ver buiten de democratische rechtstaat vielen.
Niemand die toen bezwaar maakt dat de journalistiek hierin z.g.n. neutraal moest zijn of dat de vanuit het oogpunt van vrijheid van meningsuiting zulke groep juist een platform verdienen.
En de vrijheid van meningsuiting is het argument wat als je het in de context en geschiedenis plaatst eigenlijk het minst stand houdt. Dit omdat bijna alle groepen met extreme ideeën zelf tegen de vrijheid van meningsuiting zijn, kijk naar alle landen waar extremisten aan de macht zijn, vrijheid van meningsuiting en journalistiek worden direct tegengewerkt.
Dat is ook de les van de tolerantie paradox. Extremisten hameren op de vrijheid van meningsuiting, omdat ze die eerst nodig hebben om hem later af te schaffen. Meer generiek, ze hebben onze vrijheid nodig om de vrijheid af te schaffen.
"When I am weaker than you I ask you for freedom because that is according to your principles; when I am stronger than you I take away your freedom because that is according to my principles"- Frank Herbert
)./u/9441/crop5a4ff5900a46e.png?f=community)