@
sikkwittet zegt (gechargeerd, leg hem/haar nu woorden in de mond, excuses, @
sikkwittet) dat de ultrakapitalisten op dit moment al handel drijven met oorlogsmisdadigers en mensen die jou en mij als untermensch zien. Dat kan jij een normale relatie vinden, maar dat vind ik geen normale relatie.
Heeft verder niet zo veel zin om daar een semantische discussie van te maken, maar realiseer je dat tientallen jaren aan propaganda afbreken en vervangen héél moeilijk is. Vandaar dat ik denk te weten dat wat ik persoonlijk een normale relatie vind niet meer mogelijk gaat zijn zolang ik leef.
Vergeet alsjeblieft niet dat enkel feiten presenteren bijzonder weinig te maken heeft met het afbreken van een psychologische infrastructuur.
Een nuttige manier om hierover na te denken is dat propaganda niet enkel individuele feiten installeert:
het bouwt een model van de werkelijkheid. Je zou dus niet simpelweg informatie verwijderen; je bent een wereldbeeld aan het afbreken.
Stel dat iemand 15 jaar lang te horen heeft gekregen dat Rusland omringd wordt door vijandige machten, dat NATO Rusland wil vernietigen, dat Ukraïne fundamenteel onderdeel is van de Russische historische invloedssfeer, dat westerse media altijd liegen, dat het Russische lijden bewijst dat Rusland wordt aangevallen, dat Putin Rusland beschermt tegen chaos en dat de problemen van Rusland worden veroorzaakt door de buitenlandse vijanden.
Je kunt dat niet simpelweg oplossen door te zeggen,
“well akshually…”
Al die overtuigingen zijn met elkaar verbonden. Haal er 1 weg en die persoon kan het gewoon opnieuw interpreteren via de andere overtuigingen waardoor de oorspronkelijke conclusie alsnog overeind blijft.
Dat is ook een reden waarom desinformatie kan blijven bestaan nadat die is gecorrigeerd. Onderzoek laat zien dat mensen onjuiste overtuigingen kunnen blijven vasthouden zelfs nadat ze correcties hebben gekregen. En herhaling op zichzelf maakt beweringen vertrouwder en daardoor meer waar voor ons brein.
Wat eigenlijk het moeilijkste onderdeel is, is dat propaganda onderdeel wordt van iemands identiteit. Stel je voor dat iemand denkt: “Ik ben Russisch. Rusland is goed. Het Westen is vijandig. Ik verdedig Rusland.” En dan kom jij, nadat Putin op de een of andere manier is verdwenen, en zeg je: “Rusland heeft een enorme fout gemaakt, er is tegen je gelogen en alles dat je weet over de oorlog is onjuist.” Dan corrigeer je voor die persoon niet gewoon wat informatie. Wat je die persoon eigenlijk vertelt, is, “de persoon die jij dacht dat je was, is helemaal niet wie je dacht dat je was.” En psychologisch gezien is dat extreem bedreigend voor mensen.
Mensen zijn enorm resistent tegen informatie die belangrijke onderdelen van hun identiteit bedreigt of afkomstig is van een out-group. Gemotiveerd redeneren en identiteitsbias kunnen ervoor zorgen dat mensen simpelweg exact hetzelfde bewijs anders interpreteren, afhankelijk van wat het accepteren ervan zou betekenen voor hun identiteit.
En natuurlijk is dit niet uniek voor Russen. Dezelfde onderliggende psychologie geldt ook voor jou en mij.
Natuurlijk zijn er nog veel meer factoren. Mensen beoordelen informatie bijvoorbeeld niet in een vacuüm. Stel dat je ouders iets geloven, je collega’s dat ook geloven, je favoriete influencer het gelooft, de nieuwslezer het gelooft, je buurman het gelooft, iedereen hier op Tweakers gelooft het. En stel dat vervolgens je hele idee van patriottisme daarmee verbonden is. En dan komt iemand uit een buitenland die je hebt geleerd te wantrouwen je vertellen dat iedereen die je ooit wel hebt vertrouwd tegen je heeft gelogen. Dat is niet iets dat heel veel mensen daadwerkelijk objectief kunnen verwerken.
En mensen hoeven niet eens in propaganda te geloven om het te herhalen. Onderzoek laat zien dat mensen desinformatie kunnen delen omdat het kan laten zien dat je deel uitmaakt van een groep, een tegenstander van je aanvalt of dat het sociale beloningen oplevert. Succes ermee om daar wat leukere alternatieven tegenover te zetten
Een van mijn favoriete aspecten van de psychologie is dat voor je hersenen waarheid en leugens niet apart worden opgeslagen. Wat voor ons mensen daadwerkelijk belangrijk is, is vertrouwdheid. Als je 500 keer te horen hebt gekregen, “NATO wil Russen uitroeien”, dan raakt je brein enorm vertrouwd met dat concept. Als ik je nu vertel, “dat is bullshit, NATO heeft nooit wat gepland of gedaan om Russen uit te roeien”, dan denkt je brein nog steeds, “hey, nu heb ik 501 keer gehoord dat NATO Rusland wil vernietigen”.
Dat is onderdeel van wat het “illusory truth effect” wordt genoemd. Het komt er in feite op neer dat herhaalde beweringen makkelijker verwerkt kunnen worden en daardoor meer als waarheid kunnen aanvoelen, zelfs als ze onwaar zijn. En belangrijk: zelfs bestaande kennis maakt mensen niet volledig immuun voor dit effect.
En dan de endgame. Wat als Putin en zijn regime gewoon verdwijnen en jij de ruimte krijgt om het narratief in Rusland vorm te geven? Wat ga je zeggen? Als je alleen maar “Rusland verdedigt zichzelf tegen de kwaadaardige westerlingen” vervangt door “Rusland is slecht en het Westen is goed”, dan is dat nog steeds een door propaganda gevormd wereldbeeld. Psychologisch gezien is dat simpelweg niet duurzaam. In plaats daarvan zul je de mensen moeten vormen die nog gevormd kunnen worden. En in de praktijk zijn dat vrijwel geen volwassenen meer en in de praktijk kost dat een ongelooflijke hoeveelheid tijd en vaak therapie. Het is voor de meeste hersenen ook niet bevredigend en dus zijn mensen over het algemeen niet intrinsiek gemotiveerd wat ze altijd hebben geleerd dat juist is in twijfel te trekken.
Als Putin morgen verdwijnt, heb je een grote producent van het narratief verwijderd. Maar je hebt niet tientallen jaren aan herhaling verwijderd, of de
familieherinneringen, nationale mythologie, het wantrouwen tegenover westerse instanties, de sociale netwerken, emotionele associaties, persoonlijke ervaringen van mensen, opgestapelde klachten en ongemakken, identiteiten die rondom het narratief zijn opgebouwd, informatie-ecosystemen en de schaamte die gepaard gaat met het moeten toegeven dat je het verkeerd had.
En vooral dat laatste is echt ongelooflijk moeilijk voor mensen. Stel je voor dat je 20 jaar lang iets hebt geloofd en er vervolgens achter komt dat je het bij het verkeerde eind had. De psychologisch comfortabele reactie is niet, “oeps, laat ik mijn hele wereldbeeld maar even opnieuw opbouwen.” Het is dan, “nou ja, misschien was een deel ervan toch waar”, wat weer leidt tot “eigenlijk heeft het Westen het overdreven”, wat weer leidt tot “Putin had niet helemaal ongelijk”, wat weer leidt tot “misschien was de oorlog onvermijdelijk”. En nu heb je in feite het oorspronkelijke Russische wereldbeeld opnieuw opgebouwd terwijl je juist het tegenovergestelde probeerde te bereiken.
En ook, als Putin en zijn hele machine plotseling verdwijnen, dan zullen mensen niet noodzakelijkerwijs meteen beseffen dat de propaganda bullshit was. Waarschijnlijk zullen de mensen een nederlaag eerder herinterpreteren dan hun wereldbeeld opgeven. “We zijn verraden”, “de generaals hebben ons gesaboteerd”, “het Westen heeft vals gespeeld”, “de regering was niet echt Russisch meer”, “we zouden hebben gewonnen als X niet was gebeurd”. Psychologisch gezien is dat nuttig omdat het iemand in staat stelt zowel zijn identiteit als een groot deel van zijn wereldbeeld te behouden. Maar het is ook de reden waarom complottheorieën zo buitengewoon veerkrachtig zijn: ze nemen tegenstrijdig bewijs in zich op in plaats van erdoor vernietigd te worden.
Ironisch genoeg denk ik dat de meest succesvolle post-propaganda-omgeving niet een milieu is waarin westerse propaganda wint. Het zou een omgeving zijn waarin mensen zich steeds comfortabeler voelen met zeggen, “hmm, ik weet het eigenlijk niet.” Maar psychologisch gezien is dat extreem moeilijk voor mensen om te doen. Propaganda geeft je zekerheid: van wie goed is tot wat er is gebeurd en wat je zou moeten voelen. Een daadwerkelijk pluralistische informatieomgeving geeft je daarentegen: dit is wat we weten, dit is wat we niet weten, dit zijn de verschillende interpretaties, daar is wat bewijs als je het wilt hebben en succes ermee verder. Emotioneel gezien is dat gewoon niet zo bevredigend. Het maakt de bevolking ook ontzettend moeilijk opnieuw te vangen met een volgend propagandasysteem.
En daarom legt onderzoek steeds meer nadruk op dingen als prebunking, media literacy en bronnencontrole, in plaats van simpelweg steeds opnieuw valse beweringen neer te meppen met correcties.
Bovenstaande is deels waarom ik denk dat zelfs als Rusland morgen op magische wijze vrij en democratisch zou zijn, er een enorm psychologisch project nodig zou zijn om een omgeving te creëren waarin Russen niet langer hoeven te accepteren dat iemand een monopolie op de werkelijkheid heeft. Dat is echt ongelooflijk moeilijk en zou echt héél lang duren.
Dus mede daarom zeg ik dat ik denk dat wat ik een normale relatie vind niet meer gaat gebeuren in onze tijd.
Maar ik heb geen kristallen bol. Ik kan er naast zitten. Maar op zoiets enkel hopen is m.i. geen slim idee.
Edit: oeps, autist + student psychologie = veel te lange uiteenzetting. Sorry. Respect voor iedereen die het toch heeft gelezen