De mens heeft altijd al cultuur-en opvoedingsproblemen gehad, het verschil met het verleden is dat dit vroeger allemaal op kleine schaal plaatsvond. Waar je nu grotendeels publiekelijk anoniem kan leven, was dat vroeger niet zo. Families waren groter en steden en dorpen waren kleiner.
In die kleinschaligheid is gezamenlijke culturele normen en waarden veel meer vanzelfsprekend. En je loopt reputatieschade op als je niet gedraagt. Een vechtpartij of anderszins is norm overtredend wordt vastgelegd in het collectieve geheugen van het dorp, want meestal woonde je daar je hele leven. Dit is ook de functie van roddel, mensen zijn continu bezig elkaars reputatie en normen met elkaar te vergelijken. Een soort van impliciete social credit.
Het probleem is dat de mens evolutionair gezien is ontstaan in kleine gemeenschappen, ons sociaal netwerk kent een harde grens (
Dunbar's number).Die kleinschaligheid is met de opkomst van de moderne samenleving steeds meer verdwenen. Maar er was nog steeds wel een besef van gezamenlijke cultuur en normen en waarden, religie is mede uitgevonden om cultuur op te kunnen schalen buiten individuele gemeenschappen. Religieuze gemeenschappen hadden vroeger relatief strakke controle over hun achterban, afhankelijk van de stroming.
Maar naast het verdwijnen van kleinschaligheid is ook religie als gemeenschap steeds meer verdwenen uit de samenleving. Sinds de jaren 80 hebben we overgang gemaakt naar zowel het liberalisme als het individualisme. Het is belangrijk om te beseffen dat die overgang erg verklaarbaar was, georganiseerde religie had significante negatieve effecten.
Maar nu hebben we dus grootschaligheid, liberalisme en individualisme als basis in de samenleving. Dat zou theoretisch kunnen werken, maar de combinatie liberalisme/individualisme zegt expliciet niets over gedeelde normen en waarden. Er is wat dat betreft alleen de wetgeving en daar houdt het eigenlijk wel mee op, binnen de wet geniet je een zeer ruime mate van vrijheid.
Alleen is dat meteen de weeffout van het liberalisme/individualisme, vrijheid komt met verantwoordelijkheid, het liberalisme heeft echter geen middelen om dat af te dwingen. Een significant aantal problemen in Nederland komen doordat je eigenlijk niet kan ingrijpen bij problemen omdat dit een overtreding is van impliciete tot aan wettelijk vastgelegde vrijheden.
En zodra je vrijheid zonder verantwoordelijkheid hebt, transformeert de samenleving langzaam naar het recht van de sterkste en gaat de vrijheid van de sterkste ten koste van de zwakkeren.
Het is de logica van menig schoolplein waarin de leraren niet kunnen of willen handhaven. De bullebak die met geweld en pesten zich naar de top van de hiërarchie vecht/pest, verdient die plek omdat niemand ingrijpt en normen en waarden afdwingt. Schaal dit op naar landelijk of zelfs wereldniveau en je hebt precies hetzelfde probleem, alleen dan met grotere gevolgen.
Het probleem is dat het liberalisme op papier geweldig is voor zowel samenleving en economie, als iedereen vrij is heb je geen problemen meer met mensen, gedrag en culturele conflicten, o.a. ook migratie en de culturele conflicten hiermee is hierin nooit een probleem. Alleen het omgekeerde gebeurd, veel van het radicalisme/extremisme wat we nu zien inclusief excessen met geweld/agressie is juist een gevolg van het liberalisme/individualisme.
Sommige politici beseffen dit wel, maar het is veelal een klok en klepel verhaal. Wil je dit enigszins omkeren dan moet een significant aantal mensen in de samenleving dit inclusief politiek wel willen. Je ziet het CDA bijvoorbeeld al sinds begin deze eeuw praten over normen en waarden, maar concrete werkbare en meetbare plannen heb ik nog nooit gezien, alle middelen die hierin kunnen worden gezet zijn vaak al wegbezuinigd.
Het grootste probleem is dat als je normen stelt, dat ze dan ook gehandhaafd moeten worden. De vraag is of willen mensen dat wel willen en hoe je zoiets gezamenlijk bepaald. En sociale controle is in principe onvrijheid na gelang de definitie, in het internet tijdperk klaagden sommige over de z.g.n. "cancel culture", maar sociale controle heeft grote gelijkenissen. Als je normen overtreedt kun je uitgesloten worden.
Ik heb elders wel eens het verhaal aangehaald hoe IJsland de jeugd van de drank en drugs heeft gekregen:
Jongeren van drank en drugs afhouden: IJsland lukt hetDat was twintig jaar geleden wel anders. Toen gebruikten IJslandse jongeren juist vaker alcohol, tabak en cannabis dan jongeren in de rest van Europa. Maar door een brede maatschappelijke aanpak wist IJsland die trend te keren. De nieuwe aanpak is een combinatie van wetgeving, maatschappelijk bewustzijn, het bieden van alternatieven en betrokkenheid van ouders.
Nog belangrijker is preventie. En dan gaat het niet om vertellen hoe slecht drinken of blowen is, want dat werkt amper. "Ouders zijn de belangrijkste preventieve factor in het leven van kinderen", zegt Jón Sigfússon van de Universiteit van Reykjavik.
Ook zagen de onderzoekers dat kinderen die aan buitenschoolse activiteiten deden veel minder aan de drugs gingen. IJslandse jongeren worden sindsdien voortdurend beziggehouden. Vooral door veel te sporten.
De gemiddelde tiener sport drie tot acht keer per week. Gemeenten stimuleren het sporten door de bouw van enorme sportcomplexen. Ook krijgt ieder kind per jaar een cheque van 450 euro om het sporten mee te betalen.
Van ouders wordt verwacht dat ze zich committeren aan de aanpak. In overeenkomsten wordt afgesproken dat er uniforme regels gelden voor jongeren, zoals toezicht op feestjes.
Ook geldt er in het land een avondklok voor pubers: in de winter moeten ze voor 22.00 uur binnen zijn en in de zomer voor middernacht. Ouders surveilleren rond scholen om hangjongeren op te sporen.
In discussie hierover hebben anderen terecht aangehaald dat in Nederland helemaal niet mogelijk is, we genieten hier namelijk van individuele vrijheid. Maar dit is wel hoe een transformatie van de samenleving eruit zou kunnen zien, als we ervoor zouden kiezen.
"When I am weaker than you I ask you for freedom because that is according to your principles; when I am stronger than you I take away your freedom because that is according to my principles"- Frank Herbert