"eigen verantwoordelijkheid" een ouderwets begrip?

[Verwijderd]

Tegenwoordig zie ik bijvoorbeeld gillend rondrennende kinderen in de supermarkt, de ouders grijpen niet in: "tja het is een ADHD kind". Wat hoor ik dit toch vaak zeg...
Vroeger heette dit gewoon een druk kind of een rot-kind. Of de ouders waren te slap om in te grijpen. Maar nu hebben we een etiketje en hoeven we niks meer te doen.

Iemand steelt wat uit de supermarkt, wordt gepakt en zegt: "ik kan er niks aan doen, ik ben kleptomaan".

En ga zo maar door. Ik geloof best dat er hier en daar inderdaad een kind is dat "pathologisch" druk is, maar met die grote aantallen?

Tegenwoordig heeft zo'n beetje iedere vorm van ongewenst gedrag wel een psychologisch etiketje gekregen. Heel fijn voor de betrokkenen: ze kunnen nu de verantwoordelijkheid afschuiven op een ziektebeeld: "tja, ik kan er niks aan doen".

Ik vind dit een zorgwekkende trend. Of ben ik te ongenuanceerd?

[Ramzzz]

Ik snap precies wat je bedoelt... Luiheid om er wat aan te doen raakt misschien een beetje aan de waarheid...

[Standeman]

"Eigen verantwoordelijkheid" is inderdaad een in ongebruik geraakt begrip geworden. Je ziet het overal. Niet alleen met drukke kinderen & ouders, maar ook op de werkvloer, op straat, etc. zie je iedereen zo'n "don't care" gezicht trekken (of helemaal niet kijken).

Ik ben bang dat dit een beetje inherent is aan het leven in een grote stad. Sinds kort ben ik namelijk verhuisd naar een klein dorpje (lees gat ) en daar ligt het algemene verantwoordelijksgevoel veel groter. Mensen gooien bijvoorbeeld geen rotzooi op straat en als ze dat wel doen worden ze er wel op aangesproken.

Je bent gewoon ook zelf verantwoordelijk voor je eigen omgeving.

Het ergste is nog dat wanneer je mensen op hun verantwoordelijkheden wijst dat je gelijk grote bek krijgt (als je mazzel hebt). Erg sneu en triest

[ Voor 3% gewijzigd door Standeman op 08-10-2004 14:14 ]

[Verwijderd]

Ouders willen nu eenmaal geen rot-kind, en zoeken -net als iedereen- de oorzaak buiten zichzelf. Zo'n label is harstikke handig, en betekent dus dat het niet ligt aan hun eigen lousy opvoeding.

[Verwijderd]

"Eigen verantwoordelijkheid" is juist een heel modern begrip. Ons kabinet heeft het over niets anders, en een voor een worden collectieve voorzieningen vervangen door individuele. Dit alles om de samenleving in te richten voor de moderne rationele en mondige burger die zijn eigen boontjes wel kan doppen.

Het is dan ook juist de nadruk op eigen verantwoordelijkheid die het door jou gesignaleerde gedrag veroorzaakt. Door de nadruk op eigen verantwoordelijkheid is collectieve verantwoordelijkheid verwaarloosd geraakt. En dat zorgt ervoor dat niemand zich meer verantwoordelijk voelt voor zaken die je niet persoonlijk raken, zoals gejengel van kinderen, rotzooi op straat, beleefdheid tegen anderen, enzovoorts. Sterker nog, in een prestatiemaatschappij wordt dergelijk gedrag als zwak gezien. Een verruwing van de omgangsvormen is dan ook een logisch gevolg hiervan.

(Overigens moet in dit betoog de alomaanwezige "celebration of the past" niet vergeten worden: Vroeger was niet alles beter).

Hoe past pathologisering van wangedrag hierin? De maatschappelijke consensus is tegenwoordig dat criminaliteit en wangedrag een oorpsprong hebben in de persoon van de dader - Immers, iedereen is verantwoordelijk voor zijn eigen daden. Dat betekent dat de dader dus een defect heeft. In het beeld van de rationele, voor zichzelf verantwoordelijke mens dat tegenwoordig de samenleving domineert begaan gezonde, succesvolle, rationele mensen geen misdaden. Dus kan de dader niet gezond zijn. Dus is hij ziek. En dan is het alleen een kwestie van een etiketje plakken. En aangezien de dader er belang bij heeft dat dat etiketje er komt (dan is hij immers verminderd toerekeningsvatbaar), zal hij zich daar niet tegen verzetten en is iedereen tevreden.

[ Voor 10% gewijzigd door Verwijderd op 08-10-2004 16:34 ]

[Verwijderd]

Ik ben het helemaal met Captain Proton eens. Onder het mom van "eigen verantwoordelijkheid" worden mensen door dit kabinet op heel veel terreinen in de steek gelaten. Eigen verantwoordelijkheid is typisch een term die rechts liberale politici vaak gebruiken om publieke voorzieningen af te schaffen en aan rechtse liberalen heeft de huidige regering geen gebrek. Als je verder nog in ogenschouw neemt dat de samenleving steeds verder individualiseert, kan je zelfs tot de conclusie komen dat "eigen verantwoordelijkheid" een heel modern begrip is. Een beetje meer collectief denken, gemeenschapszin en solidariteit zou geen kwaad kunnen.

[Lord Daemon]

Hoe komt men er bij dat "eigen verantwoordelijkheid" een heel modern begrip is? Ik noem het Christendom, waarbij iedereen er verantwoordelijkheid voor draagt dat hij of zij in de Hemel komt. Vergelijk het Oude Testament (waar voor misdaden van weinigen hele groepen gestraft worden, en de goede daden van weinigen een beloning voor velen brengen) met het Nieuwe Testament en de christelijke leer, waar iedereen uiteindelijk als persoon voor de Vader moet verschijnen en zijn daden moet verantwoorden. Een begrip dat kennelijk al meer dan twintig eeuwen oud is kan toch nauwelijks "heel modern" genoemd worden.

[Verwijderd]

ik denk dat het allemaal terug te lijden is op de vraag: "hebben mensen een eigen wil?"

er zijn ontegenzeggelijk mensen die dingen doen die ze eigenlijk niet willen of waar ze geen controle over hebben. ADHD (bijvoorbeeld) bestaat dus wel degenlijk. nou zijn er dus ook mensen waarbij dat iets minder erg is, en nog minder, etc...
niemand doet "foute" dingen zomaar. dat doe je berekenend of impulsief. in het tweede geval "wil" je het eigenlijk niet, en in het eerste geval stel je je eigen belang boven dat van een ander, ook dat is niet "normaal", en doe je uit egocentrisme. maar willen we dat wel? misschien doen we dat alleen maar omdat we geen eigen wil hebben.

[Verwijderd]

Hoe komt men er bij dat "eigen verantwoordelijkheid" een heel modern begrip is? Ik noem het Christendom, waarbij iedereen er verantwoordelijkheid voor draagt dat hij of zij in de Hemel komt. Vergelijk het Oude Testament (waar voor misdaden van weinigen hele groepen gestraft worden, en de goede daden van weinigen een beloning voor velen brengen) met het Nieuwe Testament en de christelijke leer, waar iedereen uiteindelijk als persoon voor de Vader moet verschijnen en zijn daden moet verantwoorden. Een begrip dat kennelijk al meer dan twintig eeuwen oud is kan toch nauwelijks "heel modern" genoemd worden.

Al sinds het begin van de geschiedsschrijving wisselt het belang van eigen en van gemeenschappelijke verantwoordelijkheid. Interpreteer "modern" maar als "actueel" Desalniettemin denk ik dat tegenwoordig de eigen verantwoordelijkheid de gemeenschappelijke begint te overheersen.

Overigens, Sandalf, haalde ik het kabinet slechts als voorbeeld aan van een trend in de samenleving: Haar tot oorzaak van deze verschuiving bombarderen, is teveel eer. Als ik hier een oorzaak zou moeten aanwijzen, zou ik het eerder houden op de (door massamedia, goedkoop transport en andere effecten van de globalisering) vergrote leefwereld van de moderne mens. En laten we hier geen politieke discussie van maken.

[Verwijderd]

Lord Daemon schreef op 09 oktober 2004 @ 17:58:(...) het Nieuwe Testament en de christelijke leer, waar iedereen uiteindelijk als persoon voor de Vader moet verschijnen en zijn daden moet verantwoorden. Een begrip dat kennelijk al meer dan twintig eeuwen oud is kan toch nauwelijks "heel modern" genoemd worden.

...niet meer dan terecht, om het oordeel over de ziel aan de vader te laten die de mens er immers hoogstpersoonlijk mee heeft behept. Misschien waarschuwt Jezus (of bijv. Mattheus) daarom zo nadrukkelijk tegen het veroordelen van medemensen, omdat de vader het laat regenen 'over de rechtvaardigen en de onrechtvaardigen'.

Want dat onderscheid behoort alleen de vader, die de hele eindeloos complexe rekensom kan maken waarin ADHD, slechte jeugd, geinhibeerde reuptake van neurotransmitter X, 'luiheid', uitlokking, kwade invloed, kwalijke lucht, en, vooruit, het kabinet Balkenende allemaal variabelen zijn en waarmee dan uiteindelijk de schuldvraag definitief en exact kan worden beantwoord.

En als we die vader nu eens dood of verzonnen verklaren, waar blijft dan die ziel, dat oordeel en de onfeilbaarheid daarvan? Wie maakt het onderscheid tussen 'rechtvaardigen en onrechtvaardigen'? Wat weerhoudt ons dan om te beweren dat vrije wil een illusie is, een luchtspiegeling van het dorstige bewustzijn, dat wij allemaal elkaar jij en onszelf ik noemen maar feitelijk niet meer zijn dan eendere organismen die, gedreven door noodzaak en noodlot, als zombies over de aardkloot gaan, dat wil zeggen, als zielloze breinen voor wie (gedetermineerd of niet!) het begrip 'keuze' alleen een gebrek aan kennis betekent, en verantwoordelijkheid ofwel zelfkastijding, ofwel pure hubris?

[Lord Daemon]

Wat ons daarvan weerhoudt is de morele ervaring en de ervaring van vrije wil. Beide soorten ervaring kunnen weggeredeneerd worden (of dat terecht is is een tweede, of het wijsheid is een derde), en dan is er niets meer dat ons ervan weerhoudt het depressieve mensbeeld dat jij zo prachtig schetst als een loden last op onze 'geest' te voelen drukken.

[Verwijderd]

Wat ons daarvan weerhoudt is de morele ervaring en de ervaring van vrije wil. Beide soorten ervaring kunnen weggeredeneerd worden (of dat terecht is is een tweede, of het wijsheid is een derde), en dan is er niets meer dat ons ervan weerhoudt het depressieve mensbeeld dat jij zo prachtig schetst als een loden last op onze 'geest' te voelen drukken.

Wat dacht je van de koppige, volstrekt irrationele neiging dit niet als een loden last maar als een bevrijding te voelen?

[Verwijderd]

Volgens mij lopen hier twee dingen door elkaar: collectieve verantwoordelijkheid en individuele verantwoordelijkheid.

Ik heb het idee dat beide niet functioneren binnen onze maatschappij, aangezien verantwoordelijkheid iets is wat ons kan benadelen en dat willen we niet.

Collectieve verantwoordelijkheid zorgt er namelijk voor dat wij als groep (of zelfs de maatschappij) opdraaien voor de fouten die er door andere gemaakt worden. We hebben dan het idee dat wij zelf deze fout nooit zouden maken en willen dan ook niet voor de gevolgen verantwoordelijk zijn. Ook geeft dat een idee van machteloosheid. Machteloos vanwege het feit dat we niet in staat zijn om als groep te voorkomen dat een kleinere groep of individu de fout in gaat.

Dat zou dus leiden tot het nemen van individuele verantwoordelijkheid. Maar ook hier komt de machteloosheid om de hoek kijken. Want we zijn helemaal niet in staat (ook al denken we dat soms wel) om op een ‘juiste’, door de maatschappij bepaalde manier, te leven (en dit komt volgens mij door het egoïsme). En aangezien we opnieuw niet voor de gevolgen op willen draaien, zoeken we het in de collectieve verantwoordelijkheid of zelfs op het gebied waar niemand voor verantwoordelijk is (ziekten, zoals ADHD).

We proberen dus continu onze verantwoordelijkheid te ontlopen, omdat we niet voor onze fouten willen opdraaien. Maar deze fouten zijn onvermijdelijk.

Natuurlijk is het begrip ‘juiste manier van leven’ en ‘fouten’ erg abstract. Ik probeer te verwijzen naar het in de maatschappij afkeurbaar gedrag, dat door het niet willen nemen van verantwoordelijkheid, geaccepteerd wordt (als iets dat buiten onze verantwoordelijkheid ligt).

Ik denk dat het belangrijk is dat we beiden vormen van verantwoordelijkheid aanvaarden. Individuele verantwoordelijkheid, waarbij je accepteert dat je daden gevolgen hebben en ook voor de gevolgen instaat.
Collectieve verantwoordelijkheid, waarbij je accepteert dat je niet als individu op deze wereld leeft, maar deel bent van een maatschappij. En dat je je er voor inzet om de ‘negatieve’ gevolgen van maatschappelijk handelen te beperken. Dit kan dus ook door mensen op hun handelen/daden aan te spreken, dus op hun individuele en collectieve verantwoordelijkheid.

[NijntjePluis]

Het woord, of beter gezegd: de term 'eigen verantwoordelijkheid' wordt in mijn klas (groep 8, basisschool) heelveel gebruikt.
Als kinderen wat uitgespookt hebben, moeten ze van mij zelf een oplossing zoeken. Bijvoorbeeld met de pauze een hoepel kapot gemaakt: een nieuwe betalen of repareren met tape. Het belangrijkst vind ik dan dat ik niet met een oplossing kom, maar het kind zelf.

In onze school wordt de eigen varantwoordelijkheid volgens mij heel erg gestimuleerd. Vaak is het een groep(je) ouders die daar anders over denkt: dan zijn wij te hard, want 'dat kan ie toch nog niet zelf'.
Andere ouders (van kinderen bij mij op school) voeden hun kind ook op met verantwoordelijkheidsgevoel.

Zelf denk ik er net zoveel kinderen opgevoed worden met verantwoordelijkheidsgevoel als zonder. De laatste groep valt alleen meer op .

[PtrO]

Eigen verantwoordelijkheid kan er alleen maar zijn wanneer je verantwoording hebt/bent voor anderen. Het collectief leert je je verantwoordelijkheden en neemt maatregelen wanneer je in gebreke blijft. Wanneer het nemen van correctieve acties en de kans op 'beloning' bij verbetering uitblijft, is de omgeving daar eveneens debet aan.

M.i. is het woord 'eigen' in de context van verantwoording een wat holle frase. Je kan immers niet zelf 100% verantwoordelijk zijn. Je bent (op)gevoed door je omgeving en alles wat je doet heeft daar een relatie mee. Je negatieve ervaringen met de maatschappij, speelt een grote rol in hoeverre je verantwoordelijk voelt.

Wanneer je dan volgens de omgeving onverantwoordlijk bent zal zij actie nemen en je goed of kwaadschiks leren wat de regels zijn en waar je je aan hebt te houden. Heb je last van een aangeboren -of geleerde fout die je gedrag jegens de omgeving negatief beïnvloedt, zal je dus daarin beschermd (moeten) worden.

Helaas is het (her)opvoeden een wat vies woord omdat dit per definitie gepaard gaat met dwang.

Heb zelf al talloze malen meegemaakt dat mensen niet aanspreekbaar zijn voor correcties t.a.v. pure hufterigheid. Het is dan, waar bemoei je je mee. Vreemder wordt het wanneer hun opvoeders daar nog 's een schepje boven op doen of de hufter beschermen. Bijna om te voorkomen dat ze hun hufter gedrag gaan veranderen.

Ik vraag mij dan af in wat voor leven(sfeer) zij verkeren en of zij zich hetzelfde gedrag wensen van hun 'eigen' liefhebbenden. Wanneer je dan heel soms in gesprek kunt komen blijkt dat dit niet het geval is.
Vervolgens vraag je dan waarom het ongewenste gedrag dan wel mag bij anderen.
Het antwoord komt vaak of bijna altijd neer op onmacht en de angst dat ze (denken) anders niet geliefd te worden/zijn. Het excuus dat dan wordt opgevoerd is, "ik wist het niet". Over verantwoording gesproken !!!

Zelf ben ik van mening dat op het moment dat iemand zich ontrekt aan de verantwoording, anderen gerechtigd zijn correctief op te treden bij norm overschrijdende gedragingen.
En ja, zelfs al zou dit betekenen dat mijn kinderen van een ander een slag voor hun harses krijgen. Indien ze hierover klagen (dat mag) en het terecht blijkt, kunnen ze zonodig van mij er nog eentje bij krijgen.

Het is is jammer dat niet geaccepteerd (meer) wordt dat de omgeving/anderen correctie mogen plegen op slecht gedrag ter stimulering van hunner eigen verantwoordelijkheid.

[Salvatron]

PtrO schreef op 10 oktober 2004 @ 23:12:
Zelf ben ik van mening dat op het moment dat iemand zich ontrekt aan de verantwoording, anderen gerechtigd zijn correctief op te treden bij norm overschrijdende gedragingen.
En ja, zelfs al zou dit betekenen dat mijn kinderen van een ander een slag voor hun harses krijgen. Indien ze hierover klagen (dat mag) en het terecht blijkt, kunnen ze zonodig van mij er nog eentje bij krijgen.

Het is is jammer dat niet geaccepteerd (meer) wordt dat de omgeving/anderen correctie mogen plegen op slecht gedrag ter stimulering van hunner eigen verantwoordelijkheid.

Dan kom je terecht bij de vraag wat een "norm-overschrijdende gedraging" is. Wat de een de norm vind overschrijden vind de ander niet en dat betekent dus dat mensen zich gaan bemoeien met elkaars zaken. Ik vind dat iedereeen zich met zijn eigen zaken moet bemoeien in plaats van elkaar proberen te corrigeren bij zogenaamd norm-overschrijdend gedrag. Alleen bij ernstig gedrag kan er wat van worden gezegd.

Hoe past pathologisering van wangedrag hierin? De maatschappelijke consensus is tegenwoordig dat criminaliteit en wangedrag een oorpsprong hebben in de persoon van de dader - Immers, iedereen is verantwoordelijk voor zijn eigen daden. Dat betekent dat de dader dus een defect heeft. In het beeld van de rationele, voor zichzelf verantwoordelijke mens dat tegenwoordig de samenleving domineert begaan gezonde, succesvolle, rationele mensen geen misdaden. Dus kan de dader niet gezond zijn. Dus is hij ziek. En dan is het alleen een kwestie van een etiketje plakken. En aangezien de dader er belang bij heeft dat dat etiketje er komt (dan is hij immers verminderd toerekeningsvatbaar), zal hij zich daar niet tegen verzetten en is iedereen tevreden.

Een voorbeeld om het te illustreren:
http://www.nu.nl/news.jsp?n=424430&c=122
22-jarige vent steekt andere vent dood met samoeraizwaard omdat hij psychisch niet in orde zou zijn... (Bewijst op zichzelf nog niets - het kan ook zijn dat de moordenaar inderdaad psychisch niet in orde was.)

[ Voor 34% gewijzigd door Salvatron op 11-10-2004 15:31 ]

[PtrO]

bacterie schreef op 11 oktober 2004 @ 15:28:
[...]
Dan kom je terecht bij de vraag wat een "norm-overschrijdende gedraging" is. Wat de een de norm vind overschrijden vind de ander niet en dat betekent dus dat mensen zich gaan bemoeien met elkaars zaken. Ik vind dat iedereeen zich met zijn eigen zaken moet bemoeien in plaats van elkaar proberen te corrigeren bij zogenaamd norm-overschrijdend gedrag. Alleen bij ernstig gedrag kan er wat van worden gezegd.
....

Tja da's idd een lastige. Normen zijn de maatstaven hoe we ons - in een bepaalde omgeving(situatie) hebben - te gedragen. Ik noem het ook wel, respect hebben voor de belevingswereld en de waarden van je naaste waar je (in)direct mee in aanraking komt.

Normen, respect en ander ethische waarden is niet iets wat je kan opzoeken in een boekje. Normen zijn onderhevig aan verandering(en) die gerelateerd zijn aan plaats en tijd.

Norm-overschrijdend is voor mij gedrag waarbij je onverschillig of minachtend omgaat met de (gestelde) verwachtingen en waarden van je omgeving.
(Bijna) Alleen jouw eigen "ik" gebruik je als bepalend voor wat goed is.
Dat daarbij (in)direct misbruik maakt van de tolerantie van je omgeving, is blijkbaar geen (enkel) probleem. Immers het respect voor de omgeving ontbreekt, deels of zelfs in het geheel.

Wanneer je vanuit jezelf de normerend wil zijn, zal je in mijn gedachte allereerst jezelf moeten voorstellen of het gedrag wat je vertoont voor jou zelf (oprecht) te waarderen is. Wanneer dit voor jou acceptabel is dien je vervolgens te toetsen of dit ook het geval is voor je omgeving die daar (in)direct bij betrokken is.

Voor jezelf toetsen komt eerst uit op kreten als " doe je dat thuis bij jezelf ook", "zeg/doe je dat ook tegen/bij je geliefde(n)".
Vervolgens ga je toetsen door je directe/bekende omgeving de vraag te stellen of het gedrag OK is. Is dat allemaal bevestigend dan rest een laatste stap door deze uitkomst te verifiëren met de onbekende omgeving die gevolgen ondervindt van de gedragingen.

Het voorgaande is beslist geen eenrichtingsverkeer want je mag verwachten dat de ander die het niet eens met je is, op eenzelfde wijze het gedrag naar jou toe zal toetsen.

Het is dan mogelijk dat je beiden in een status quo komt. Om hier uit te komen zal je wederzijds enig afstand kunnen doen van de begrezingen en een compromis sluiten.

Is dat allemaal moeilijk of niet te begrijpen, kan je iig beginnen met je aan de regels te houden n.a.v. de wetten die er al zijn. Dat zijn maatstaven die enigzins duideljker zijn dan je mening of gevoelens. Ben je het niet eens met die wetten dan ga je maar het proces die wetten volgens de beschikbare mogelijkheden te veranderen.

Een van die wetmatigheden is dat je je dient te gedragen volgens de regels van het huis waar je in verkeert en je niet eenzijdig toeëigent wat de ander toebehoort.

Dus in een moskee trek je je schoenen uit, in het postkantoor wacht je op je beurt, je zal een ander niet onheus behandelen, niet stelen of wildplassen tegen de deur van een ander etc.

Kan je daar je zelf niet in vinden dan is het erg simpel bemoei je dan niet met de waarden van de ander, de ander zal zich dan ook niet meer met jou - hoeven te - bemoeien.

Wanneer je je niet aan de regels wil houden moet je je ook niet willen om deel te nemen aan het verkeer. Je kan niet willen om van twee walletjes te eten want geheid dat dit niet gewaardeerd zal worden.

[Opi]

Verwijderd schreef op 09 oktober 2004 @ 19:24:
En als we die vader nu eens dood of verzonnen verklaren, waar blijft dan die ziel, dat oordeel en de onfeilbaarheid daarvan? Wie maakt het onderscheid tussen 'rechtvaardigen en onrechtvaardigen'? Wat weerhoudt ons dan om te beweren dat vrije wil een illusie is, een luchtspiegeling van het dorstige bewustzijn, dat wij allemaal elkaar jij en onszelf ik noemen maar feitelijk niet meer zijn dan eendere organismen die, gedreven door noodzaak en noodlot, als zombies over de aardkloot gaan, dat wil zeggen, als zielloze breinen voor wie (gedetermineerd of niet!) het begrip 'keuze' alleen een gebrek aan kennis betekent, en verantwoordelijkheid ofwel zelfkastijding, ofwel pure hubris?

Jij! Het gevoel in jou doet jou oordelen over situaties. Jezelf herroepen op een eventuele moraal is een eerdere door jou gemaakte of eventueel opgelegde en er aan geconformeerde keuze.

Het evenwicht tussen vasthouden aan een moraal of zichzelf volledig overgeven aan een eventuele vrije wil heeft weinig te maken met 'eigen verantwoordelijkheid' wat niet meer is dan het conformeren aan de moraal van de anderen.

[Verwijderd]

als het grote oordeel komt, heeft dit nog alleen gevolgen voor de emnsen die er daadwerkelijk in geloven. Zij geloven er in, houden er rekening mee, zorgen dat ze nu zo min mogenlijk fouten maken, waar ze later voor gestraft kunnen worden.

Mensen die niet geloven (helas een steeds grotere groep van de bevolking) kan je hier niet 'bang' mee maken. Zij zullen het gevoel van verantwoordelijkheid ergens anders op moeten bazeren.

Waar kan men het gevoel van eigen verantwoordelijkheid dan op bazeren?
de opvoeding die men heeft gehad? dit is meestal wel een goede ondergrond, maar als er tegenwoordig bij de ouders de eigenverantworodelijkheid mist, komt deze ook niet over bij de kinderen.
op school? dat dit op school wordt bijgebracht is heel belangrijk omdat dat iets is wat iedereen gemeen heeft. Iedereen gaat naar de basis school, daar kunnen kinderen het nog leren.

Dat het een ouderwets begrip wordt valt volgens mij wel mee, het wordt alleen anders toegepast, meer in de politiek zoals hier boven genoemd, dan door mensen individueel, en dat zou moeten veranderen denk ik....