:strip_icc():strip_exif()/u/6995/crop5778dcb1264b5_cropped.jpeg?f=community)
Algemeen
Overklokken is niet kinderachtig. Overklokken niets anders dan het buiten de specificaties gebruiken van de hardware. De fabrikant verkoopt zijn spullen op de snelheid die gegarandeerd werkt. Als je de snelheid van de hardware boven die garantie opvoert kan de hardware beschadigen en zelfs volledig kapotgaan. Geen enkele hardwarefabrikant of winkel geeft nog garantie op hardware die door overklokken naar de eeuwige jachtvelden is verhuisd. Hoewel het vrijwel niet te bewijzen is dat je processor door overklokken kapot is gegaan (mits er natuurlijk geen zichtbare sporen zijn) kun je rekenen op een hoop scepsis als je met je doorgebrande processor in de winkel terugkomt. Die winkels zijn natuurlijk ook niet achterlijk en weten best dat er overgeklokt wordt en wat daar de risico''s van zijn. De afweging "is de winst de moeite wel waard" moet dus iedere keer gemaakt worden. Je systeem kan ook vaker crashen en het verlies van een willekeurig verslag voor school of andere studie is vervelender dan de winst die je in principe boekt.
Het feit dat iedereen het doet betekent niet dat jij dat ook moet doen om erbij te horen. Doe het omdat je het leuk vindt en omdat je er iets aan hebt, niet alleen om te patsen.
In deze FAQ ga ik alleen in op twee grootste merken: Intel en AMD. Het derde merk, VIA Cyrix is erg klein en gebruikt exact dezelfde principes, vandaar dat meer info niet echt nodig is.
De basics
De snelheid van de processor (ook wel proc of CPU genoemd) wordt tegenwoordig bepaald door twee zaken: de vermenigvuldigingsfactor (multiplier) en de snelheid van de FSB (front side bus) In vroeger tijden (486-tijdperk en eerder) werd de kloksnelheid bepaald door een kristal op het moederbord. Het vervangen van dat kristal door een sneller model zorgde voor een instant-overklok. Vanwege de benodigde soldeeractiviteiten was dit nogal een die-hard operatie.
Bij de huidige computers wordt de snelheid echter bepaald door bepaalde instellingen van de processor en de moederbord-chipset.
De FSB is de verbinding tussen de processor zelf en de belangrijkste chip op het moederbord, de zogenaamde northbridge. Deze laatste chip verzorgt de communicatie van de processor met het geheugen, een eventuele AGP-videokaart en met de Southbridge chip. Deze laatste fungeert als doorgeefluik voor de PCI-sloten, de harde schijven en CD-rom-speler, USB, seriële en parallelle poorten en wat er allemaal nog meer in je systeem hangt.
Hoe hoger de snelheid van de FSB, hoe beter, want dan kan alles is je systeem sneller met elkaar communiceren. Er zijn op dit moment drie officiële standaarden voor de FSB: 66, 100 en 133 MHz. Niet geheel toevallig zijn dit ook precies die drie standaarden voor geheugensnelheden: PC66, PC100 en PC133. In principe moet de snelheid van je geheugen altijd gelijk zijn aan de FSB. Er zijn manieren om de snelheid van je geheugen hoger of lager in te stellen, maar daar komen we later op terug.
Nu hoor ik je denken "hoe zit het dan met die 200 en 266 MHz FSB van AMD?"
Vrij simpel: AMD gebruikt een FSB-systeem dat tweemaal per kloktik (per Hz dus) data kan versturen, een zogenaamde DDR-bus. In theorie kan een 100 MHz DDR bus dus net zoveel data verstouwen als een 200 MHz SDR bus. En omdat 200 MHz nu eenmaal een stuk sneller klinkt dan 100 MHz wordt vaak die eerste aanduiding gebruikt.
De multiplier is niets meer en minder dan wat het woord zelf al aangeeft: een vermenigvuldigingsfactor. Het geeft de verhouding tussen de FSB en de kloksnelheid van de processor aan. Een multiplier van 6 en een FSB van 133 resulteert logischerwijze in een kloksnelheid van 6 x 133 = 800 MHz.
Er bestaat ook nog zoiets als het tegenovergestelde van een mutiplier, namelijk de divider (deelfactor). Deze wordt gebruikt om te verhouding tussen de FSB en de snelheid van AGP en PCI aan te geven. De officiële AGP-snelheid is 66 MHz, die van de PCI-bus is 33 MHz. Bij een FSB van 100 MHz is moet dus een divider van 2/3 gebruikt worden om op 66 MHz uit te komen. Voor de PCI-bus geldt een divider van 1/3 (want 1/3 van 100 MHz is 33 MHz)
Bij een FSB van 133 MHz moeten die dividers natuurlijk aangepast worden, omdat de AGP en PCI anders ook buiten de specificaties gaan draaien: het moederbord past de dividers bij een FSB van 133 MHz of hoger automatisch aan naar respectievelijk œ en Œ.
Over steppings en andere kwaliteitszaken
Het belangrijkste beginsel van overklokken is dat garantie vooraf niet bestaat. Het feit dat je buurman met zijn processor een bepaalde snelheid haalt betekend nog niet dat jij dat ook haalt, ook al heb je verder exact dezelfde hardware.
Er bestaan wel bedrijven die processors verkopen die gegarandeerd een bepaalde snelheid halen maar dat zijn altijd vooraf geteste exemplaren. En vooraf weten welke snelheid je processor gaat halen neemt natuurlijk een hoop lol weg van het overklokken.
Uitgangspunt bij overklokken is: hoe beter de kwaliteit van de processor, hoe verder je kunt overklokken. Waar kun je die kwaliteit aan afleiden? Vrij simpel: gedurende de levensloop van de processorfabricage worden er altijd kleine verbeteringen aangebracht. Hoe nieuwer de processor, hoe meer van dat soort verbeteringen kunnen worden doorgevoerd en hoe beter de kwaliteit van de processor zelf. De "revisie" komt tot uiting in een bepaalde "stepping", aangegeven met een code. AMD en Intel gebruiken daar allebei een ander systeem voor.
Natuurlijk weten de processorfabrikanten dat zelf ook en zullen ze de beste steppings gebruiken voor de processors met de hoogste snelheid. Wat doe je echter als je heel veel cores van een hele hoge kwaliteit maakt en er nog wel vraag is naar processors met lagere snelheden? Juist, dan verkoop je de processor gewoon op een lagere snelheid dan hij eigenlijk aan zou kunnen. Die tactiek wordt vooral toegepast door AMD. Aan het eind van de levenscyclus van de Athlon "classic" (die in de grote zwarte cartridge) maakte AMD bijna alleen nog maar processors met een snelheid van 750 MHz of meer, terwijl er nog wel vraag was naar 600 MHz modellen. Met monteerde dan gewoon een 750 MHz processor in de cartridge maar dan met aan de buitenkant het stempel 600 MHz erop. Dit was alleen zichtbaar als je de cartridge ging openbreken, wat natuurlijk maar heel weinig mensen deden.
Als je wilt gaan overklokken is het dus niet verstandig om direct al de hoogste snelheid van een nieuwe processor te kopen. Dit is vaak meteen de maximale snelheid van het ontwerp zodat je maar heel weinig kunt overklokken.
Het tegenovergestelde geldt juist voor de lagere snelheden als de processor al een tijdje op de markt is: het ontwerp is al veel verder ontwikkeld zodat het hogere snelheden aankan dan waarop de processor verkocht wordt: veel meer overklokmarge dus.
Intel-kwaliteit herkennen
Intel geeft haar processors een "S-Spec-code" mee, die je terug kunt vinden op de processor (of op de doos, als het een boxed-processor is). Deze code bestaat uit 5 letters of cijfers en begint altijd met een S. Een Pentium III 733 heeft bijvoorbeeld als code SL45Z. In tabellen op de site van Intel kun je met deze code precies opzoeken wat de kenmerken van je processor zijn. In die tabellen kun je ook de stepping-code vinden. Deze bestaat uit drie tekens (eerst twee letters, dan een cijfer) en de eerste letter is altijd een "c". In principe geldt, hoe hoger de 2e letter in het alfabet, hoe beter de kwaliteit van de processor. De eerst geproduceerde modellen van een processor zijn meestal van de stepping "cA2", daarna krijg je "cB0" en "cC0". De praktijk heeft uitgewezen dat de cB0 en cC0 steppings veel beter overklokbaar zijn dan de cA2 stepping. Als je een Intel processor wilt gaat kopen is het dus handig om eerst even in de tabellen te kijken welke S-spec code je moet hebben om een zo nieuw mogelijke stepping te pakken te krijgen.
AMD-kwaliteit herkennen
Kort geleden is ontdekt dat AMD ook een systeem heeft om de stepping aan te geven. Deze kun je terugvinden in de codes die op de core van de processor aangegeven zijn. Hier staat de naam van de processor (AMD Athlon of Duron) en daaronder 4 regels code. Hierbij zijn de eerste 4 letters van de 2e regel en het eerste teken van de 3e regel van belang. Die eerste 4 letters van de 2e regel zijn altijd in de vorm "A**A". Dit is de code van de stepping, waarbij het dus gaat om de 2e en de 3e letter. Hoe hoger deze letters in het alfabet zitten, hoe hoger de stepping, hoe beter de kwaliteit van de core en hoe beter de overklokbaarheid. De codes AXIA en AZIA zijn op dit moment de hoogst verkrijgbare en klokken dus ook het beste over (40% is geen uitzondering). Oudere codes als ADFA en ADEA blijken juist nauwelijks overklokbaar te zijn.
De 1e letter van de derde regel schijnt ook aan te geven hoe de kwaliteit is, hoewel het bewijs daarvoor nog niet echt geleverd is. Als de derde regel met een letter begint schijnt de kwaliteit beter te zijn dan wanneer er een cijfer gebruikt wordt. Of een hogere letter ook een betere kwaliteit betekend is op dit moment nog niet duidelijk.
Over warmte en koeling
De grootste vijand van de overklokker is warmte. Elke processor geeft een bepaalde hoeveelheid warmte af: hoe hoger de kloksnelheid, hoe meer warmte. Natuurlijk doen processorfabrikanten er alles aan om dat binnen de perken te houden door nieuwere productiemethoden te gebruiken (koperen transistors in plaats van aluminium, kleinere transistoren, verfijning van productietechnieken etc.) maar dat helpt maar ten dele.
Hoe warmer een processor wordt, hoe meer storing er optreedt in de signalen die voor de overdracht van de bits en bytes zorgen. En hoe meer storing, hoe groter de kans op vastlopers. Om de processor op een aanvaardbare temperatuur te houden wordt er een heatsink + ventilator gemonteerd. Een goed gebruik hiervan is absoluut van levensbelang!
Zeker de AMD processors ontwikkelen zoveel warmte dat de levensduur zonder koeling ongeveer 10 seconden is. Besteedt hier dus veel aandacht aan: slecht geïnstalleerde koelers zijn doodsoorzaak nummer 1 onder processors.
De koelertjes die standaard bij een processor geleverd worden zijn meestal maar net voldoende om de boel op temperatuur te houden. Aanschaf van een exemplaar met een hogere "rating" is een must. Vrijwel alle merken hebben koelers die processors tot 1.2 GHz aankunnen en die zijn een keiharde noodzaak. Ook al wil je niet zo ver gaan is het toch verstandig om een zo goed mogelijke koeler te gebruiken. Kijk desnoods op de sites van AMD en Intel om te bekijken welke koelers door hen aangeraden worden. Doorgaans zijn deze "certified"-koelers van heel goede kwaliteit en bieden ze genoeg capaciteit om de extra warmte die bij overklokken vrijkomt af te voeren.
Sommige AMD-koelers hebben een verkeerd en onhandig bevestigingsmechanisme waardoor de core beschadigd kan raken. Er zijn vele voorbeelden van mensen die door een verkeerde bevestiging een processor om het leven gebracht hebben. Vraag desnoods na bij je PC-boer welke koeler wel goed past. Check ook altijd of je de koeler niet verkeerd om hebt gemonteerd. Het bevestigingsmechanisme is vaak zo dat het drukpunt precies boven de core van de processor ligt. Verkeerd om monteren zet de koeler een beetje scheef op de processor waardoor het contactoppervlak kleiner wordt en er soms zelfs helemaal geen contact meer is tussen koeler en processor.
Verder is koelpasta (ook wel thermal paste oid genoemd) noodzakelijk. Om zoveel mogelijk warmte af te kunnen voeren is een goed contact tussen core en heatsink noodzakelijk. Een dun laagje koelpasta zorgt voor warmteoverdracht en vult de minuscule hobbeltjes in het metaal op zodat het contactoppervlak zo groot mogelijk is. Er zijn verschillende soorten op de markt maar de beste keuze is toch wel Artic Silver. Deze koelpasta bevat zilverdeeltjes wat voor een nog betere geleiding zorgt. Het is flink duurder dan normale koelpasta maar de resultaten zijn ook aantoonbaar beter. Zeker het geld waard.
Wees trouwens wel een beetje terughoudend met het aanbrengen van het spul: niet te weinig maar ook zeker niet teveel. Een dikke laag prut zorgt alleen maar voor extra rommel en werkt niet beter.
Je kunt kiezen of je de ventilator over je heatsink wilt laten blazen of zuigen. Ik geef de voorkeur aan het eerste: steeds koele lucht over de heatsink blazen is effectiever dan de warme lucht wegzuigen. Om toch de hitte weg te krijgen uit je kast kun je gebruikmaken van casefans. Vrijwel elke fatsoenlijke computerkast heeft twee of meer plekken om extra ventilatoren te installeren. Hoewel je verhalen hoort van mensen met meer dan 10 ventilatoren in hun kast is dat niet zo effectief meer. Warme lucht stijgt op dus de ventilator die lucht uit je kast blaast moet zo hoog mogelijk zitten. Doorgaans is dat aan de achterkant. Laag bij de grond is de lucht relatief het koudst dus daar moet je de lucht vandaan halen om in je kast te blazen: een intake fan zo laag mogelijk dus, en dat is vrijwel altijd aan de voorkant. Bij elke fatsoenlijke computershop kun je voor niet teveel geld ventilatoren met een doorsnede van 80 mm halen die perfect geschikt zijn voor dit doel. Elk modern moederbord heeft minimaal 2 aansluitingen voor ventilatoren, waarvan er natuurlijk al minimaal 1 in beslag wordt genomen door je processor-koeler. De 80 mm fans sluit je aan de het moederbord of direct op de voeding (eventueel via een verloopstekkertje)
Zware koelmethoden met vloeistoffen als water en vloeibare stikstof laat ik maar even buiten beschouwing: niemand zal daar zomaar mee beginnen.
Overige voorbereidingen en aandachtspunten
Als je wilt gaan overklokken moet je een aantal dingen goed voor elkaar hebben. Ten eerste: zorg voor een zo schoon en stabiel mogelijk systeem. Als je gaat overklokken en je systeem is instabiel dat weet je meteen dat het aan een te hoge snelheid ligt en niet aan iets anders.
Ten tweede: zorg ervoor dat de voeding van je systeem genoeg reserve heeft. Dit probleem speelt vooral bij AMD processors maar ook snelle Intels vragen veel energie. Een 1.2 GHz AMD Athlon gebruikt rond de 60 watt, en dat moet door de voeding geleverd worden. Als je maar een 235 watt voeding hebt wordt het al heel krap, omdat de rest van je systeem ook nog energie vraagt. Voor serieuze overklokactiviteiten is een 300 watt voeding een must-have. Te weinig capaciteit van de voeding kan leiden tot instabiliteit of een systeem dat helemaal niet meer wil starten.
En dan de belangrijkste: begin voorzichtig en ken je grenzen. Je 800 MHz Duron meteen opjagen naar 1300 MHz is absoluut zinloos en zelfs gevaarlijk. De kans dat hij dat trekt is nihil en je kunt je processor ermee beschadigen. Begin met (bijvoorbeeld) 50 MHz extra, draai een paar tests (3Dmark 2001, SiSoft Sandra, SpecViewPerf etc.) en kijk of alles goed gaat. Zo ja, ga dan weer een stapje hoger totdat de boel vastloopt. Dan wordt het tijd voor de trucjes die later aan de orde zullen komen.
Loopt de boel nu echt en de soep en start je systeem niet meer op dan kun je een paar dingen doen.
1. Wachten totdat je systeem weer iets is afgekoeld, snel opstarten en de instellingen terugzetten. That is, als je via het BIOS hebt overgeklokt. Gebruik je "ouderwetse" jumpers of dipswitches dan is er niets aan de hand want dan kun je gewoon de oude instellingen terugzetten.
2. Werkt optie 1 niet, dan kun je proberen op te starten met de Insert toets ingedrukt (soms ook Home of Escape). Bij sommige moederborden zorgt dat ervoor dat de processor-instellingen weer teruggezet worden op de standaardwaarde zodat je weer in het BIOS kunt komen.
3. Werkt optie 2 niet, dan zit er niet anders op dan het BIOS volledig te resetten (ook wel Clear CMOS genoemd). Dit gaat met een jumper op het moederbord. Check je handleiding om achter de plaats te komen en hoe je hem moet gebruiken. Bij sommige moederborden moet je de stekker uit het stopcontact trekken, bij andere moet je hem er juist in laten zitten. Als je het goed gedaan hebt staan alle instellingen nu weer op de fabrieks-standaard.
4. Werkt optie 3 ook niet dan heb je een serieus probleem. Laat het systeem eerst een half uur uit staan om helemaal af te koelen. Probeer het dan nog eens. Werkt het nog steeds niet dan zul je hardere maatregelen moeten nemen. Soms werkt het installeren van een andere processor. Het moederbord herkent dan een nieuwe processor en gaat automatisch terug naar de fabrieksinstellingen. Een andere mogelijkheid is het installeren van heel veel extra koeling. Dat kan net genoeg zijn om je systeem lang genoeg overeind te houden om je in de gelegenheid te stellen de oude instellingen terug te gooien.
Daadwerkelijk overklokken: FSB tweaking
De makkelijkste en meest effectieve manier om over te klokken is door het verhogen van de FSB. Vrijwel elk modern moederbord heeft de mogelijkheid om een hele range aan FSB''s in te stellen in het BIOS. Vooral Abit, Asus en MSI bieden vaak de mogelijkheid om de FSB in stapjes van 1 MHz op te hogen tussen 100 en 200 MHz.
Het voordeel van FSB tweaking is dat je niet alleen de processor sneller maakt maar het hele systeem: AGP, PCI en geheugen krijgen meer bandbreedte ter beschikking, de overdracht van processor naar northbridge gaat sneller etc.
Dat voordeel is ook meteen het nadeel: doordat je je hele systeem overklokt worden ook alle onderdelen zwaarder belast: niet alleen de processor moet een hogere snelheid aankunnen, ook de videokaart, het geheugen, de harde schijven etc.
De maximale hoogte van de FSB is nauwelijks aan te geven. Het hangt helemaal af van je chipset en de marge die de rest van je systeem. Wel hebben Intel-systemen traditioneel een hogere marge dan de AMD-equivalenten, iets wat veroorzaakt wordt door de gebruikte chipsets. De goeie ouwe BX-chipset bleek in veel gevallen 140 MHz FSB aan te kunnen en de i815 heeft die traditie vrolijk voortgezet. FSB''s van 160 en meer zijn vrijwel nooit een probleem, mits de rest van je systeem het aankan. Bij deze hoge FSB''s komen de PCI en AGP dividers weer om de hoek kijken. Een oudere chipset zoals de BX ken geen lagere PCI divider dan 1/3 en geen lagere AGP divider dan 2/3. Een FSB van 140 heeft dus respectievelijk een PCI-snelheid van 47 MHz en een AGP snelheid van 94 MHz tot gevolg. Nu kunnen de meeste videokaarten die laatste snelheid wel hebben maar vooral harde schijven (omdat de snelheid van de IDE-controller gekoppeld is aan de PCI-snelheid), netwerkkaarten en (ISDN)-modems zijn gevoelig voor dit soort hoge snelheden.
Over het algemeen is een PCI snelheid tot 40 MHz veilig. Bij hogere snelheden kun je op problemen gaan stuiten: van vastlopers tot overhoop gegooide FAT-tables op je harde schijf. In het slechtste geval kun je daardoor al je data kwijtraken. Wees hier dus een beetje voorzichtig mee.
Vrijwel alle moderne videokaarten maken geen problemen van AGP snelheden tot 90 MHz. Moeilijkheden zijn te herkennen aan vreemde kleuren of renderfouten (knipperen, vreemde textures etc.) tijdens games.
Gelukkig kennen nieuwe chipsets zoals de VIA KT133A en de Intel i815 wel andere dividers: œ voor AGP en Œ voor PCI. Hiermee hoeft een FSB van 160 MHz geen probleem meer te zijn, mits processor, chipset en geheugen het aankunnen.
De relatie tussen FSB en geheugen is een verhaal apart. Tot en met de oude BX-chipset (daar is ie weer?) diende het geheugen op dezelfde snelheid als de FSB te draaien (een zogenaamde synchrone geheugenbus). Nieuwe chipsets van VIA (de Apollo 133A) en Intel zelf (i185) maakten daar een einde aan. Hiermee werd het mogelijk de geheugenklok apart van de FSB in te stellen (asynchrone geheugenbus). Op deze manier kun je dus ook zonder supersnel geheugen een hoge FSB gebruiken of juist andersom: supersnel geheugen bij een lage FSB. Helaas verschilt de implementatie per moederbord. Soms kun je een vaste geheugensnelheid opgeven die niet veranderd, wat je ook met de FSB doet. Op andere borden is de geheugensnelheid de snelheid van de FSB plus die van de PCI of kun je maar een bepaald aantal combinaties opgeven (wel 100 MHz FSB bij een 133 MHz geheugenklok maar niet andersom bijvoorbeeld) Kijk in je handleiding om te zien welke instellingen jouw moederbord aankan.
Ook hier kun je een beetje spelen met de instellingen om het beste resultaat te halen. Het kan bijvoorbeeld voorkomen dat je geheugen geen FSB van 140 MHz kan hebben, maar de rest van je systeem wel en je bovendien de geheugensnelheid niet vast kunt zetten op 133 MHz. Het is dan verstandiger om de FSB terug te schroeven naar 133 MHz zodat het geheugen ook op 133 draait dan om een 140/100 instelling te gebruiken (eigen ervaring
)
Misschien denk je nu: maar hoe doen al die japanners met hun torenhoge FSB''s dat dan? Die halen soms meer dan 220 MHz!
Inderdaad dat kan, en wel door de klokgenerator op het moederbord te vervangen door een veel beter exemplaar (TurboPLL genaamd). De klokgenerators die de moederbordfabrikanten normaal gebruiken zijn niet zo geavanceerd en nauwkeurig. Dat hoeft ook niet, omdat een FSB hoger dan 133 MHz toch niet officieel ondersteund hoeft te worden. Die simpele klokgenerators zijn wel lekker goedkoop, vandaar dat de prijs van het moederbord lager gehouden kan worden.
Het plaatsen van een TurboPLL vraagt flink wat (soldeer)werk en is daarom voorbehouden aan echte die-hards. Bovendien zijn goede klokgenerators peperduur. De patsfactor is natuurlijk wel erg hoog: er bestaan zelfs systemen waarbij je de FSB kunt bijstellen door middel van een draaiknop aan de voorkant van je computer
Daadwerkelijk overklokken: multiplier tweaking
Het overklokken via de multiplier is veiliger maar ook minder effectief dan via de FSB. Je klokt immers alleen je processor zelf over. Als je met de multiplier wilt gaan overklokken ben je bij Intel verkeerd, aangezien deze de multiplier heeft "gelocked" (dit om te voorkomen dat oplichters een snelle Intel-CPU voor veel geld te verkopen terwijl het gewoon een overgeklokt langzamer model is).
Voor eens en voor altijd: een eenmaal gelockte Intel-processor kan niet meer ge-unlocked worden. Laat je niet foppen door mensen die zeggen dat ze het wel kunnen, het is simpelweg fysiek onmogelijk. Er bestaan Intel-processors zonder multiplier lock, maar dat zijn oude modellen (de Pentium II 333 was de laatste die ook zonder lock te krijgen was) of speciale testexemplaren. Ook al kun je in je BIOS een andere multiplier instellen: je Intel processor trekt zich daar helemaal niets van aan. Daarom is het ook niet erg als je een nieuwe Intel processor wilt installeren in een moederbord dat zo''n hoge multiplier officieel niet aankan: niet het moedebord bepaalt de instelling, maar de processor.
AMD processors zijn in principe ook gelocked maar AMD is daar niet zo handig mee. De Athlon classic (Slot A) valt te overklokken met behulp van een Goldfinger-device. Hiervoor dien je de cartridge open te slopen en een speciaal apparaatje aan te brengen op een connector bovenop de printplaat. Met dit apparaatje kun je de multiplier (en soms ook de divider van de cache) aanpassen. Het gaat te ver om hier een hele uitleg te geven hoe je dat doet, bovendien gaat het om processors die al een jaar niet meer gemaakt worden.
De nieuwere socket A modellen (de moderne Athlons en Durons dus) is de lock met vier simpele potloodstreepjes op te heffen. Een niet-gelockte AMD-processor kan je in principe op iedere multiplier instellen die je wilt, mits je moederbord daarvoor de gelegenheid biedt. Heb je die mogelijkheid niet dan kun je het ook zelf bouwen, maar ook dat valt weer in de catergorie "diehards only".
Het instellen van de multiplier gaat net zoals de FSB: in het BIOS of met jumpers of dipswitches op het moederbord.
Trucjes
De meest bekende truc die gebruikt wordt bij overklokken is het verhogen van het voltage. Bij een hogere kloksnelheid dan standaard treedt storing op in de processor. Hoe hoger de overklok, hoe groter die storing. Dit kan tot instabiliteit leiden. Door het voltage te verhogen wordt die storing verminderd en kun je dus toch een hogere kloksnelheid halen. Maar er is ook een nadeel: hoe hoger het voltage, hoe meer warmte er van je processor afkomt. En teveel warmte kan weer instabiliteit betekenen. Het is dus zaak de gulden middenweg te vinden tussen voltage en warmte-ontwikkeling.
Wees terughoudend met het aanpassen van het voltage: de meeste moederborden kunnen niet meer leveren dan 1.90 volt en dat is niet helemaal voor niets. Met voltage-mods (solderen etc.) kun je soms hoger komen maar dat is vaak niet effectief. De gunstige werking van een hoger voltage wordt compleet tenietgedaan door de grotere warmteontwikkeling. Verder kan een te hoog voltage de processor beschadigen.
Wees er alert op dat moederborden soms heel onnauwkeurig zijn in het bepalen van het core-voltage. Soms krijgt je processor 0,1 tot 0,15 volt meer dan ingesteld. Een BIOS-update kan dit verhelpen maar het is sowieso verstandig om het in de gaten te houden met een hardware-monitor programma of in het BIOS (PC Health status o.i.d.)
Het lastige is er achter zien te komen waar je probleem ligt: crashed je systeem door een te laag voltage of door warmte. Daar kun je op verschillende manieren achter komen. Als je systeem steeds na ongeveer dezelfde tijd hangt is het waarschijnlijk een warmteprobleem. Bij het opstarten is de boel nog koud, en wordt dan steeds warmer, omdat de hitte niet goed wordt afgevoerd. Als je systeem op onvoorspelbare momenten vastloopt is het waarschijnlijk een voltageprobleem.
Ook kun je gebruikmaken van de temperatuurmeters op je moederbord. Hoewel deze niet helemaal nauwkeurig zijn kun je toch een aardige indruk krijgen. Voor zowel AMD als Intel processors geldt dat een temperatuur boven de 60 graden aan de hoge kant is. Hoewel dat nog lang niet de fysieke grens van de processor is wordt het systeem vaak instabiel en gaat de levensduur van je processor hard achteruit. Beter koelen is dan het devies.
Een truc die de laatste tijd vooral bij snelle AMD processors (1.2 GHz en hoger) wordt toegepast is het voltage verlagen! Deze ontwikkelen op de standaardsnelheid al zoveel warmte dat je nauwelijks kunt overklokken zonder in de problemen te komen. Door het voltage te verlagen kun je de warmteafgifte verminderen en met dezelfde koeling verder overklokken. Ook daar zit natuurlijk een grens aan: hoe lager het voltage, hoe meer kans op storing en vastlopers.
Tenslotte
Dit forum is voor geavanceerde vragen cq problemen bedoelt, stel dus geen vragen die via een simpele copy-paste uit deze FAQ beantwoord kunnen worden. Hoever je kunt overklokken met een bepaalde processor is een kwestie van proberen, dus daarnaar vragen heeft geen zin. Niemand kan op voorhand voorspellen hoe ver je kunt komen. Je kunt eventueel gebruik maken van databases zoals van overclockers.com om te kijken hoe anderen met eenzelfde type processor het doen.
Sowiezo verwijs ik voor vragen graag naar de
Tnet-Search :) of de Onno-Search
. Gebruik deze search eerst voordat je een vraag stelt, aangezien de kans groot is dat je niet de eerste bent met dit probleem.
Nog 1 ding: dit is een verslag van een user met vage overklokproblemen. Je ziet dat er onverwachte problemen kunnen opduiken die onverklaarbaar lijken. Maar uiteindelijk kom je er bijna altjd wel uit
Overklokken is niet kinderachtig. Overklokken niets anders dan het buiten de specificaties gebruiken van de hardware. De fabrikant verkoopt zijn spullen op de snelheid die gegarandeerd werkt. Als je de snelheid van de hardware boven die garantie opvoert kan de hardware beschadigen en zelfs volledig kapotgaan. Geen enkele hardwarefabrikant of winkel geeft nog garantie op hardware die door overklokken naar de eeuwige jachtvelden is verhuisd. Hoewel het vrijwel niet te bewijzen is dat je processor door overklokken kapot is gegaan (mits er natuurlijk geen zichtbare sporen zijn) kun je rekenen op een hoop scepsis als je met je doorgebrande processor in de winkel terugkomt. Die winkels zijn natuurlijk ook niet achterlijk en weten best dat er overgeklokt wordt en wat daar de risico''s van zijn. De afweging "is de winst de moeite wel waard" moet dus iedere keer gemaakt worden. Je systeem kan ook vaker crashen en het verlies van een willekeurig verslag voor school of andere studie is vervelender dan de winst die je in principe boekt.
Het feit dat iedereen het doet betekent niet dat jij dat ook moet doen om erbij te horen. Doe het omdat je het leuk vindt en omdat je er iets aan hebt, niet alleen om te patsen.
In deze FAQ ga ik alleen in op twee grootste merken: Intel en AMD. Het derde merk, VIA Cyrix is erg klein en gebruikt exact dezelfde principes, vandaar dat meer info niet echt nodig is.
De basics
De snelheid van de processor (ook wel proc of CPU genoemd) wordt tegenwoordig bepaald door twee zaken: de vermenigvuldigingsfactor (multiplier) en de snelheid van de FSB (front side bus) In vroeger tijden (486-tijdperk en eerder) werd de kloksnelheid bepaald door een kristal op het moederbord. Het vervangen van dat kristal door een sneller model zorgde voor een instant-overklok. Vanwege de benodigde soldeeractiviteiten was dit nogal een die-hard operatie.
Bij de huidige computers wordt de snelheid echter bepaald door bepaalde instellingen van de processor en de moederbord-chipset.
De FSB is de verbinding tussen de processor zelf en de belangrijkste chip op het moederbord, de zogenaamde northbridge. Deze laatste chip verzorgt de communicatie van de processor met het geheugen, een eventuele AGP-videokaart en met de Southbridge chip. Deze laatste fungeert als doorgeefluik voor de PCI-sloten, de harde schijven en CD-rom-speler, USB, seriële en parallelle poorten en wat er allemaal nog meer in je systeem hangt.
Hoe hoger de snelheid van de FSB, hoe beter, want dan kan alles is je systeem sneller met elkaar communiceren. Er zijn op dit moment drie officiële standaarden voor de FSB: 66, 100 en 133 MHz. Niet geheel toevallig zijn dit ook precies die drie standaarden voor geheugensnelheden: PC66, PC100 en PC133. In principe moet de snelheid van je geheugen altijd gelijk zijn aan de FSB. Er zijn manieren om de snelheid van je geheugen hoger of lager in te stellen, maar daar komen we later op terug.
Nu hoor ik je denken "hoe zit het dan met die 200 en 266 MHz FSB van AMD?"
Vrij simpel: AMD gebruikt een FSB-systeem dat tweemaal per kloktik (per Hz dus) data kan versturen, een zogenaamde DDR-bus. In theorie kan een 100 MHz DDR bus dus net zoveel data verstouwen als een 200 MHz SDR bus. En omdat 200 MHz nu eenmaal een stuk sneller klinkt dan 100 MHz wordt vaak die eerste aanduiding gebruikt.
De multiplier is niets meer en minder dan wat het woord zelf al aangeeft: een vermenigvuldigingsfactor. Het geeft de verhouding tussen de FSB en de kloksnelheid van de processor aan. Een multiplier van 6 en een FSB van 133 resulteert logischerwijze in een kloksnelheid van 6 x 133 = 800 MHz.
Er bestaat ook nog zoiets als het tegenovergestelde van een mutiplier, namelijk de divider (deelfactor). Deze wordt gebruikt om te verhouding tussen de FSB en de snelheid van AGP en PCI aan te geven. De officiële AGP-snelheid is 66 MHz, die van de PCI-bus is 33 MHz. Bij een FSB van 100 MHz is moet dus een divider van 2/3 gebruikt worden om op 66 MHz uit te komen. Voor de PCI-bus geldt een divider van 1/3 (want 1/3 van 100 MHz is 33 MHz)
Bij een FSB van 133 MHz moeten die dividers natuurlijk aangepast worden, omdat de AGP en PCI anders ook buiten de specificaties gaan draaien: het moederbord past de dividers bij een FSB van 133 MHz of hoger automatisch aan naar respectievelijk œ en Œ.
Over steppings en andere kwaliteitszaken
Het belangrijkste beginsel van overklokken is dat garantie vooraf niet bestaat. Het feit dat je buurman met zijn processor een bepaalde snelheid haalt betekend nog niet dat jij dat ook haalt, ook al heb je verder exact dezelfde hardware.
Er bestaan wel bedrijven die processors verkopen die gegarandeerd een bepaalde snelheid halen maar dat zijn altijd vooraf geteste exemplaren. En vooraf weten welke snelheid je processor gaat halen neemt natuurlijk een hoop lol weg van het overklokken.
Uitgangspunt bij overklokken is: hoe beter de kwaliteit van de processor, hoe verder je kunt overklokken. Waar kun je die kwaliteit aan afleiden? Vrij simpel: gedurende de levensloop van de processorfabricage worden er altijd kleine verbeteringen aangebracht. Hoe nieuwer de processor, hoe meer van dat soort verbeteringen kunnen worden doorgevoerd en hoe beter de kwaliteit van de processor zelf. De "revisie" komt tot uiting in een bepaalde "stepping", aangegeven met een code. AMD en Intel gebruiken daar allebei een ander systeem voor.
Natuurlijk weten de processorfabrikanten dat zelf ook en zullen ze de beste steppings gebruiken voor de processors met de hoogste snelheid. Wat doe je echter als je heel veel cores van een hele hoge kwaliteit maakt en er nog wel vraag is naar processors met lagere snelheden? Juist, dan verkoop je de processor gewoon op een lagere snelheid dan hij eigenlijk aan zou kunnen. Die tactiek wordt vooral toegepast door AMD. Aan het eind van de levenscyclus van de Athlon "classic" (die in de grote zwarte cartridge) maakte AMD bijna alleen nog maar processors met een snelheid van 750 MHz of meer, terwijl er nog wel vraag was naar 600 MHz modellen. Met monteerde dan gewoon een 750 MHz processor in de cartridge maar dan met aan de buitenkant het stempel 600 MHz erop. Dit was alleen zichtbaar als je de cartridge ging openbreken, wat natuurlijk maar heel weinig mensen deden.
Als je wilt gaan overklokken is het dus niet verstandig om direct al de hoogste snelheid van een nieuwe processor te kopen. Dit is vaak meteen de maximale snelheid van het ontwerp zodat je maar heel weinig kunt overklokken.
Het tegenovergestelde geldt juist voor de lagere snelheden als de processor al een tijdje op de markt is: het ontwerp is al veel verder ontwikkeld zodat het hogere snelheden aankan dan waarop de processor verkocht wordt: veel meer overklokmarge dus.
Intel-kwaliteit herkennen
Intel geeft haar processors een "S-Spec-code" mee, die je terug kunt vinden op de processor (of op de doos, als het een boxed-processor is). Deze code bestaat uit 5 letters of cijfers en begint altijd met een S. Een Pentium III 733 heeft bijvoorbeeld als code SL45Z. In tabellen op de site van Intel kun je met deze code precies opzoeken wat de kenmerken van je processor zijn. In die tabellen kun je ook de stepping-code vinden. Deze bestaat uit drie tekens (eerst twee letters, dan een cijfer) en de eerste letter is altijd een "c". In principe geldt, hoe hoger de 2e letter in het alfabet, hoe beter de kwaliteit van de processor. De eerst geproduceerde modellen van een processor zijn meestal van de stepping "cA2", daarna krijg je "cB0" en "cC0". De praktijk heeft uitgewezen dat de cB0 en cC0 steppings veel beter overklokbaar zijn dan de cA2 stepping. Als je een Intel processor wilt gaat kopen is het dus handig om eerst even in de tabellen te kijken welke S-spec code je moet hebben om een zo nieuw mogelijke stepping te pakken te krijgen.
AMD-kwaliteit herkennen
Kort geleden is ontdekt dat AMD ook een systeem heeft om de stepping aan te geven. Deze kun je terugvinden in de codes die op de core van de processor aangegeven zijn. Hier staat de naam van de processor (AMD Athlon of Duron) en daaronder 4 regels code. Hierbij zijn de eerste 4 letters van de 2e regel en het eerste teken van de 3e regel van belang. Die eerste 4 letters van de 2e regel zijn altijd in de vorm "A**A". Dit is de code van de stepping, waarbij het dus gaat om de 2e en de 3e letter. Hoe hoger deze letters in het alfabet zitten, hoe hoger de stepping, hoe beter de kwaliteit van de core en hoe beter de overklokbaarheid. De codes AXIA en AZIA zijn op dit moment de hoogst verkrijgbare en klokken dus ook het beste over (40% is geen uitzondering). Oudere codes als ADFA en ADEA blijken juist nauwelijks overklokbaar te zijn.
De 1e letter van de derde regel schijnt ook aan te geven hoe de kwaliteit is, hoewel het bewijs daarvoor nog niet echt geleverd is. Als de derde regel met een letter begint schijnt de kwaliteit beter te zijn dan wanneer er een cijfer gebruikt wordt. Of een hogere letter ook een betere kwaliteit betekend is op dit moment nog niet duidelijk.
Over warmte en koeling
De grootste vijand van de overklokker is warmte. Elke processor geeft een bepaalde hoeveelheid warmte af: hoe hoger de kloksnelheid, hoe meer warmte. Natuurlijk doen processorfabrikanten er alles aan om dat binnen de perken te houden door nieuwere productiemethoden te gebruiken (koperen transistors in plaats van aluminium, kleinere transistoren, verfijning van productietechnieken etc.) maar dat helpt maar ten dele.
Hoe warmer een processor wordt, hoe meer storing er optreedt in de signalen die voor de overdracht van de bits en bytes zorgen. En hoe meer storing, hoe groter de kans op vastlopers. Om de processor op een aanvaardbare temperatuur te houden wordt er een heatsink + ventilator gemonteerd. Een goed gebruik hiervan is absoluut van levensbelang!
Zeker de AMD processors ontwikkelen zoveel warmte dat de levensduur zonder koeling ongeveer 10 seconden is. Besteedt hier dus veel aandacht aan: slecht geïnstalleerde koelers zijn doodsoorzaak nummer 1 onder processors.
De koelertjes die standaard bij een processor geleverd worden zijn meestal maar net voldoende om de boel op temperatuur te houden. Aanschaf van een exemplaar met een hogere "rating" is een must. Vrijwel alle merken hebben koelers die processors tot 1.2 GHz aankunnen en die zijn een keiharde noodzaak. Ook al wil je niet zo ver gaan is het toch verstandig om een zo goed mogelijke koeler te gebruiken. Kijk desnoods op de sites van AMD en Intel om te bekijken welke koelers door hen aangeraden worden. Doorgaans zijn deze "certified"-koelers van heel goede kwaliteit en bieden ze genoeg capaciteit om de extra warmte die bij overklokken vrijkomt af te voeren.
Sommige AMD-koelers hebben een verkeerd en onhandig bevestigingsmechanisme waardoor de core beschadigd kan raken. Er zijn vele voorbeelden van mensen die door een verkeerde bevestiging een processor om het leven gebracht hebben. Vraag desnoods na bij je PC-boer welke koeler wel goed past. Check ook altijd of je de koeler niet verkeerd om hebt gemonteerd. Het bevestigingsmechanisme is vaak zo dat het drukpunt precies boven de core van de processor ligt. Verkeerd om monteren zet de koeler een beetje scheef op de processor waardoor het contactoppervlak kleiner wordt en er soms zelfs helemaal geen contact meer is tussen koeler en processor.
Verder is koelpasta (ook wel thermal paste oid genoemd) noodzakelijk. Om zoveel mogelijk warmte af te kunnen voeren is een goed contact tussen core en heatsink noodzakelijk. Een dun laagje koelpasta zorgt voor warmteoverdracht en vult de minuscule hobbeltjes in het metaal op zodat het contactoppervlak zo groot mogelijk is. Er zijn verschillende soorten op de markt maar de beste keuze is toch wel Artic Silver. Deze koelpasta bevat zilverdeeltjes wat voor een nog betere geleiding zorgt. Het is flink duurder dan normale koelpasta maar de resultaten zijn ook aantoonbaar beter. Zeker het geld waard.
Wees trouwens wel een beetje terughoudend met het aanbrengen van het spul: niet te weinig maar ook zeker niet teveel. Een dikke laag prut zorgt alleen maar voor extra rommel en werkt niet beter.
Je kunt kiezen of je de ventilator over je heatsink wilt laten blazen of zuigen. Ik geef de voorkeur aan het eerste: steeds koele lucht over de heatsink blazen is effectiever dan de warme lucht wegzuigen. Om toch de hitte weg te krijgen uit je kast kun je gebruikmaken van casefans. Vrijwel elke fatsoenlijke computerkast heeft twee of meer plekken om extra ventilatoren te installeren. Hoewel je verhalen hoort van mensen met meer dan 10 ventilatoren in hun kast is dat niet zo effectief meer. Warme lucht stijgt op dus de ventilator die lucht uit je kast blaast moet zo hoog mogelijk zitten. Doorgaans is dat aan de achterkant. Laag bij de grond is de lucht relatief het koudst dus daar moet je de lucht vandaan halen om in je kast te blazen: een intake fan zo laag mogelijk dus, en dat is vrijwel altijd aan de voorkant. Bij elke fatsoenlijke computershop kun je voor niet teveel geld ventilatoren met een doorsnede van 80 mm halen die perfect geschikt zijn voor dit doel. Elk modern moederbord heeft minimaal 2 aansluitingen voor ventilatoren, waarvan er natuurlijk al minimaal 1 in beslag wordt genomen door je processor-koeler. De 80 mm fans sluit je aan de het moederbord of direct op de voeding (eventueel via een verloopstekkertje)
Zware koelmethoden met vloeistoffen als water en vloeibare stikstof laat ik maar even buiten beschouwing: niemand zal daar zomaar mee beginnen.
Overige voorbereidingen en aandachtspunten
Als je wilt gaan overklokken moet je een aantal dingen goed voor elkaar hebben. Ten eerste: zorg voor een zo schoon en stabiel mogelijk systeem. Als je gaat overklokken en je systeem is instabiel dat weet je meteen dat het aan een te hoge snelheid ligt en niet aan iets anders.
Ten tweede: zorg ervoor dat de voeding van je systeem genoeg reserve heeft. Dit probleem speelt vooral bij AMD processors maar ook snelle Intels vragen veel energie. Een 1.2 GHz AMD Athlon gebruikt rond de 60 watt, en dat moet door de voeding geleverd worden. Als je maar een 235 watt voeding hebt wordt het al heel krap, omdat de rest van je systeem ook nog energie vraagt. Voor serieuze overklokactiviteiten is een 300 watt voeding een must-have. Te weinig capaciteit van de voeding kan leiden tot instabiliteit of een systeem dat helemaal niet meer wil starten.
En dan de belangrijkste: begin voorzichtig en ken je grenzen. Je 800 MHz Duron meteen opjagen naar 1300 MHz is absoluut zinloos en zelfs gevaarlijk. De kans dat hij dat trekt is nihil en je kunt je processor ermee beschadigen. Begin met (bijvoorbeeld) 50 MHz extra, draai een paar tests (3Dmark 2001, SiSoft Sandra, SpecViewPerf etc.) en kijk of alles goed gaat. Zo ja, ga dan weer een stapje hoger totdat de boel vastloopt. Dan wordt het tijd voor de trucjes die later aan de orde zullen komen.
Loopt de boel nu echt en de soep en start je systeem niet meer op dan kun je een paar dingen doen.
1. Wachten totdat je systeem weer iets is afgekoeld, snel opstarten en de instellingen terugzetten. That is, als je via het BIOS hebt overgeklokt. Gebruik je "ouderwetse" jumpers of dipswitches dan is er niets aan de hand want dan kun je gewoon de oude instellingen terugzetten.
2. Werkt optie 1 niet, dan kun je proberen op te starten met de Insert toets ingedrukt (soms ook Home of Escape). Bij sommige moederborden zorgt dat ervoor dat de processor-instellingen weer teruggezet worden op de standaardwaarde zodat je weer in het BIOS kunt komen.
3. Werkt optie 2 niet, dan zit er niet anders op dan het BIOS volledig te resetten (ook wel Clear CMOS genoemd). Dit gaat met een jumper op het moederbord. Check je handleiding om achter de plaats te komen en hoe je hem moet gebruiken. Bij sommige moederborden moet je de stekker uit het stopcontact trekken, bij andere moet je hem er juist in laten zitten. Als je het goed gedaan hebt staan alle instellingen nu weer op de fabrieks-standaard.
4. Werkt optie 3 ook niet dan heb je een serieus probleem. Laat het systeem eerst een half uur uit staan om helemaal af te koelen. Probeer het dan nog eens. Werkt het nog steeds niet dan zul je hardere maatregelen moeten nemen. Soms werkt het installeren van een andere processor. Het moederbord herkent dan een nieuwe processor en gaat automatisch terug naar de fabrieksinstellingen. Een andere mogelijkheid is het installeren van heel veel extra koeling. Dat kan net genoeg zijn om je systeem lang genoeg overeind te houden om je in de gelegenheid te stellen de oude instellingen terug te gooien.
Daadwerkelijk overklokken: FSB tweaking
De makkelijkste en meest effectieve manier om over te klokken is door het verhogen van de FSB. Vrijwel elk modern moederbord heeft de mogelijkheid om een hele range aan FSB''s in te stellen in het BIOS. Vooral Abit, Asus en MSI bieden vaak de mogelijkheid om de FSB in stapjes van 1 MHz op te hogen tussen 100 en 200 MHz.
Het voordeel van FSB tweaking is dat je niet alleen de processor sneller maakt maar het hele systeem: AGP, PCI en geheugen krijgen meer bandbreedte ter beschikking, de overdracht van processor naar northbridge gaat sneller etc.
Dat voordeel is ook meteen het nadeel: doordat je je hele systeem overklokt worden ook alle onderdelen zwaarder belast: niet alleen de processor moet een hogere snelheid aankunnen, ook de videokaart, het geheugen, de harde schijven etc.
De maximale hoogte van de FSB is nauwelijks aan te geven. Het hangt helemaal af van je chipset en de marge die de rest van je systeem. Wel hebben Intel-systemen traditioneel een hogere marge dan de AMD-equivalenten, iets wat veroorzaakt wordt door de gebruikte chipsets. De goeie ouwe BX-chipset bleek in veel gevallen 140 MHz FSB aan te kunnen en de i815 heeft die traditie vrolijk voortgezet. FSB''s van 160 en meer zijn vrijwel nooit een probleem, mits de rest van je systeem het aankan. Bij deze hoge FSB''s komen de PCI en AGP dividers weer om de hoek kijken. Een oudere chipset zoals de BX ken geen lagere PCI divider dan 1/3 en geen lagere AGP divider dan 2/3. Een FSB van 140 heeft dus respectievelijk een PCI-snelheid van 47 MHz en een AGP snelheid van 94 MHz tot gevolg. Nu kunnen de meeste videokaarten die laatste snelheid wel hebben maar vooral harde schijven (omdat de snelheid van de IDE-controller gekoppeld is aan de PCI-snelheid), netwerkkaarten en (ISDN)-modems zijn gevoelig voor dit soort hoge snelheden.
Over het algemeen is een PCI snelheid tot 40 MHz veilig. Bij hogere snelheden kun je op problemen gaan stuiten: van vastlopers tot overhoop gegooide FAT-tables op je harde schijf. In het slechtste geval kun je daardoor al je data kwijtraken. Wees hier dus een beetje voorzichtig mee.
Vrijwel alle moderne videokaarten maken geen problemen van AGP snelheden tot 90 MHz. Moeilijkheden zijn te herkennen aan vreemde kleuren of renderfouten (knipperen, vreemde textures etc.) tijdens games.
Gelukkig kennen nieuwe chipsets zoals de VIA KT133A en de Intel i815 wel andere dividers: œ voor AGP en Œ voor PCI. Hiermee hoeft een FSB van 160 MHz geen probleem meer te zijn, mits processor, chipset en geheugen het aankunnen.
De relatie tussen FSB en geheugen is een verhaal apart. Tot en met de oude BX-chipset (daar is ie weer?) diende het geheugen op dezelfde snelheid als de FSB te draaien (een zogenaamde synchrone geheugenbus). Nieuwe chipsets van VIA (de Apollo 133A) en Intel zelf (i185) maakten daar een einde aan. Hiermee werd het mogelijk de geheugenklok apart van de FSB in te stellen (asynchrone geheugenbus). Op deze manier kun je dus ook zonder supersnel geheugen een hoge FSB gebruiken of juist andersom: supersnel geheugen bij een lage FSB. Helaas verschilt de implementatie per moederbord. Soms kun je een vaste geheugensnelheid opgeven die niet veranderd, wat je ook met de FSB doet. Op andere borden is de geheugensnelheid de snelheid van de FSB plus die van de PCI of kun je maar een bepaald aantal combinaties opgeven (wel 100 MHz FSB bij een 133 MHz geheugenklok maar niet andersom bijvoorbeeld) Kijk in je handleiding om te zien welke instellingen jouw moederbord aankan.
Ook hier kun je een beetje spelen met de instellingen om het beste resultaat te halen. Het kan bijvoorbeeld voorkomen dat je geheugen geen FSB van 140 MHz kan hebben, maar de rest van je systeem wel en je bovendien de geheugensnelheid niet vast kunt zetten op 133 MHz. Het is dan verstandiger om de FSB terug te schroeven naar 133 MHz zodat het geheugen ook op 133 draait dan om een 140/100 instelling te gebruiken (eigen ervaring
)Misschien denk je nu: maar hoe doen al die japanners met hun torenhoge FSB''s dat dan? Die halen soms meer dan 220 MHz!
Inderdaad dat kan, en wel door de klokgenerator op het moederbord te vervangen door een veel beter exemplaar (TurboPLL genaamd). De klokgenerators die de moederbordfabrikanten normaal gebruiken zijn niet zo geavanceerd en nauwkeurig. Dat hoeft ook niet, omdat een FSB hoger dan 133 MHz toch niet officieel ondersteund hoeft te worden. Die simpele klokgenerators zijn wel lekker goedkoop, vandaar dat de prijs van het moederbord lager gehouden kan worden.
Het plaatsen van een TurboPLL vraagt flink wat (soldeer)werk en is daarom voorbehouden aan echte die-hards. Bovendien zijn goede klokgenerators peperduur. De patsfactor is natuurlijk wel erg hoog: er bestaan zelfs systemen waarbij je de FSB kunt bijstellen door middel van een draaiknop aan de voorkant van je computer
Daadwerkelijk overklokken: multiplier tweaking
Het overklokken via de multiplier is veiliger maar ook minder effectief dan via de FSB. Je klokt immers alleen je processor zelf over. Als je met de multiplier wilt gaan overklokken ben je bij Intel verkeerd, aangezien deze de multiplier heeft "gelocked" (dit om te voorkomen dat oplichters een snelle Intel-CPU voor veel geld te verkopen terwijl het gewoon een overgeklokt langzamer model is).
Voor eens en voor altijd: een eenmaal gelockte Intel-processor kan niet meer ge-unlocked worden. Laat je niet foppen door mensen die zeggen dat ze het wel kunnen, het is simpelweg fysiek onmogelijk. Er bestaan Intel-processors zonder multiplier lock, maar dat zijn oude modellen (de Pentium II 333 was de laatste die ook zonder lock te krijgen was) of speciale testexemplaren. Ook al kun je in je BIOS een andere multiplier instellen: je Intel processor trekt zich daar helemaal niets van aan. Daarom is het ook niet erg als je een nieuwe Intel processor wilt installeren in een moederbord dat zo''n hoge multiplier officieel niet aankan: niet het moedebord bepaalt de instelling, maar de processor.
AMD processors zijn in principe ook gelocked maar AMD is daar niet zo handig mee. De Athlon classic (Slot A) valt te overklokken met behulp van een Goldfinger-device. Hiervoor dien je de cartridge open te slopen en een speciaal apparaatje aan te brengen op een connector bovenop de printplaat. Met dit apparaatje kun je de multiplier (en soms ook de divider van de cache) aanpassen. Het gaat te ver om hier een hele uitleg te geven hoe je dat doet, bovendien gaat het om processors die al een jaar niet meer gemaakt worden.
De nieuwere socket A modellen (de moderne Athlons en Durons dus) is de lock met vier simpele potloodstreepjes op te heffen. Een niet-gelockte AMD-processor kan je in principe op iedere multiplier instellen die je wilt, mits je moederbord daarvoor de gelegenheid biedt. Heb je die mogelijkheid niet dan kun je het ook zelf bouwen, maar ook dat valt weer in de catergorie "diehards only".
Het instellen van de multiplier gaat net zoals de FSB: in het BIOS of met jumpers of dipswitches op het moederbord.
Trucjes
De meest bekende truc die gebruikt wordt bij overklokken is het verhogen van het voltage. Bij een hogere kloksnelheid dan standaard treedt storing op in de processor. Hoe hoger de overklok, hoe groter die storing. Dit kan tot instabiliteit leiden. Door het voltage te verhogen wordt die storing verminderd en kun je dus toch een hogere kloksnelheid halen. Maar er is ook een nadeel: hoe hoger het voltage, hoe meer warmte er van je processor afkomt. En teveel warmte kan weer instabiliteit betekenen. Het is dus zaak de gulden middenweg te vinden tussen voltage en warmte-ontwikkeling.
Wees terughoudend met het aanpassen van het voltage: de meeste moederborden kunnen niet meer leveren dan 1.90 volt en dat is niet helemaal voor niets. Met voltage-mods (solderen etc.) kun je soms hoger komen maar dat is vaak niet effectief. De gunstige werking van een hoger voltage wordt compleet tenietgedaan door de grotere warmteontwikkeling. Verder kan een te hoog voltage de processor beschadigen.
Wees er alert op dat moederborden soms heel onnauwkeurig zijn in het bepalen van het core-voltage. Soms krijgt je processor 0,1 tot 0,15 volt meer dan ingesteld. Een BIOS-update kan dit verhelpen maar het is sowieso verstandig om het in de gaten te houden met een hardware-monitor programma of in het BIOS (PC Health status o.i.d.)
Het lastige is er achter zien te komen waar je probleem ligt: crashed je systeem door een te laag voltage of door warmte. Daar kun je op verschillende manieren achter komen. Als je systeem steeds na ongeveer dezelfde tijd hangt is het waarschijnlijk een warmteprobleem. Bij het opstarten is de boel nog koud, en wordt dan steeds warmer, omdat de hitte niet goed wordt afgevoerd. Als je systeem op onvoorspelbare momenten vastloopt is het waarschijnlijk een voltageprobleem.
Ook kun je gebruikmaken van de temperatuurmeters op je moederbord. Hoewel deze niet helemaal nauwkeurig zijn kun je toch een aardige indruk krijgen. Voor zowel AMD als Intel processors geldt dat een temperatuur boven de 60 graden aan de hoge kant is. Hoewel dat nog lang niet de fysieke grens van de processor is wordt het systeem vaak instabiel en gaat de levensduur van je processor hard achteruit. Beter koelen is dan het devies.
Een truc die de laatste tijd vooral bij snelle AMD processors (1.2 GHz en hoger) wordt toegepast is het voltage verlagen! Deze ontwikkelen op de standaardsnelheid al zoveel warmte dat je nauwelijks kunt overklokken zonder in de problemen te komen. Door het voltage te verlagen kun je de warmteafgifte verminderen en met dezelfde koeling verder overklokken. Ook daar zit natuurlijk een grens aan: hoe lager het voltage, hoe meer kans op storing en vastlopers.
Tenslotte
Dit forum is voor geavanceerde vragen cq problemen bedoelt, stel dus geen vragen die via een simpele copy-paste uit deze FAQ beantwoord kunnen worden. Hoever je kunt overklokken met een bepaalde processor is een kwestie van proberen, dus daarnaar vragen heeft geen zin. Niemand kan op voorhand voorspellen hoe ver je kunt komen. Je kunt eventueel gebruik maken van databases zoals van overclockers.com om te kijken hoe anderen met eenzelfde type processor het doen.
Sowiezo verwijs ik voor vragen graag naar de
Tnet-Search :) of de Onno-Search
. Gebruik deze search eerst voordat je een vraag stelt, aangezien de kans groot is dat je niet de eerste bent met dit probleem.Nog 1 ding: dit is een verslag van een user met vage overklokproblemen. Je ziet dat er onverwachte problemen kunnen opduiken die onverklaarbaar lijken. Maar uiteindelijk kom je er bijna altjd wel uit
:strip_exif()/u/7018/goticon.gif?f=community)
:strip_icc():strip_exif()/u/13479/crop65aed0d1d3f53_cropped.jpg?f=community)
:strip_icc():strip_exif()/u/484/crop651fd77412597_cropped.jpg?f=community)
:strip_exif()/u/2603/icon.gif?f=community){kind=icon}
:strip_icc():strip_exif()/u/8200/crop65294b481b094_cropped.jpg?f=community)
BIOS wel zo''n debug gedoetje voor de CPU maar daar kan je niets mee, geen FSB in te stellen