Spiegel filmscanner schoonmaken

[ericje627]

Hoe kan ik op een veilige manier de spiegel van een filmscanner schoonmaken? Het gaat om een 'first surface mirror', waarbij de reflecterende coating het bovenste oppervlak vormt. Er zit best wat stof en vuilaanslag op, die ik met alleen lucht niet wegkrijg.

De achtergrond: ik heb pasgeleden een Nikon CoolScan LS-2000 filmscanner gekocht. Tweedehands uiteraad, het apparaat is in 1998 uitgekomen, maar alles werkt in principe naar behoren. Het viel me tijdens wat testscans op dat er veel ruis in donkere delen van zowel negatieven als ingeraamde dia's zit. Gelet op de leeftijd van het apparaat en dat ik de eerdere omstandigheden van gebruik en opslag niet weet, leek het mij verstandig om de optische delen te controleren op vervuiling. Ik vermoed dat daar de ruis op het beeld vandaan komt. Aan de hand van deze guide de scanner open gemaakt. Die guide is overigens niet compleet maar wel een goed startpunt.

Nu ligt de diascanner uit elkaar en kwam ik erachter dat er op de spiegel die het beeld van de dia weerkaatst door de lens naar de optische sensor, behoorlijk vervuild is. De lensoppervlakken lijken redelijk schoon. Het 'buitenste' deel van de lens kan ook blootgesteld zijn aan stof en heeft misschien wat aanslag, dus die wil ik indien mogelijk ook schoonmaken, het 'binnenste' element is schoon en daar blijf ik vanaf. Zo ook voor de optische sensor.
Ik heb gelezen dat de spiegel in dit soort scanners een 'first surface mirror' (of 'front surface mirror') is, waarbij er geen beschermende (glas)laag over de spiegelcoating zit. Logisch omdat anders het licht breekt op het glas, maar deze opzet maakt ze erg kwetsbaar voor krassen of andere beschadigingen. Ik kan alleen niet zo goed vinden hoe ik die spiegel veilig kan schoonmaken zonder dat er krassen in komen. Lucht (uit een blaasbalg) is niet voldoende helaas. Perslucht (uit een spuitbus) probeer ik te vermijden omdat dat ook residu achter kan laten.

Ik dacht zelf aan een sensor cleaner (sensor swabs) die je ook kunt gebruiken om de sensor van een spiegelreflex schoon te maken, zoiets. Online lees ik wel over kimwipes of Pec Pads, maar daar heb ik geen ervaring mee. Dan nog zal er iets van schoonmaakvloeistof aan te pas moeten komen denk ik, droog wrijven lijkt me vragen om krassen. Wattenstaafjes werden op een aantal plekken afgeraden omdat die te grof zouden zijn, maar ik weet niet of dat klopt.

Hoe zouden jullie dit aanpakken?

Hieronder twee foto's van de spiegel:

[koraks]

Ik zou er erg mee oppassen.

En het idee dat deze vervuiling de ruis in de donkere delen van dia's zou veroorzaken, volg ik niet. Die ruis is ofwel inherent aan het ontwerp (densiteit van dia's is hoog) en/of resultaat van power supply noise met name rond de ADC. Soms helpt het om wat filter- en/of ontkoppelcondensatoren te vervangen, maar doorgaans is deze ruis gewoon inherent aan de scanner, zeker als het gaat om onderbelichte dia's.

Heb je een voorbeeld van zo'n ruizige scan?

Je kunt even op bv. Photrio kijken naar posts over reinigen van de spiegel; daar zitten een aantal mensen met dit soort scanners die wat hebben gepoetst.

[The Eagle]

Ga met dat ding naar een goede fotograaf, die hebben er ervaring mee.

Vermoedelijk alleen met perslucht en niet met vloeibare stoffen.

[koraks]

The Eagle schreef op zondag 1 maart 2026 @ 10:33:
Ga met dat ding naar een goede fotograaf, die hebben er ervaring mee.

Je zou het evt. kunnen proberen bij een camerareparateur, maar de meesten zullen de klus simpelweg afwijzen omdat het een scanner is en geen camera. Toch is dat de beste gok omdat er in camera's (bv. oude analoge meetzoekers) nog wel front-surface mirrors zitten en een camerareparateur dus mogelijk ervaring heeft met reiniging van die dingen (maar geen enkele garantie dat het zo is.) Medewerkers van een winkel gespecialiseerd in cameras enz. hebben vrijwel zonder uitzondering nooit zo'n scanner van dichtbij gezien, laat staan de binnenkant ervan; da's echt een dood spoor.

PS: perslucht is riskant om een aantal redenen, o.a. depositie van troep die al dan niet uit het persluchtsysteem/houder komt (denk aan smeermiddelen in een compressor of onzuiverheden als het om een spuitbus gaat). In geval van schade is dat al snel permament. Vloeistoffen klinkt leuk, maar bedenk dat het gaat om verontreiniging van stof en allicht ook een deel neergeslagen, uitgegaste bestanddelen van smeermiddelen en plastics in de scanner zelf. Bij gebruik van een geschikt oplosmiddel zullen die na verdamping van het oplosmiddel toch weer neerslaan, tenzij je het hele zaakje op een of andere manier verwijdert. Je komt dan toch weer snel uit bij een combinatie van chemisch + mechanisch reinigen.

[ Voor 31% gewijzigd door koraks op 01-03-2026 11:07 ]

[DjoeC]

Mijn eerste ractie zou zijn bijvoorbeeld: Isopropylalcohol (IPA) maar als het geen glas is maar coating of plastic kan dat gevaarlijk zijn.

Maar https://cdn-10.nikon-cdn.com/pdf/LS2krm.pdf geeft aan dat je eigenlijk geen alcohol etc zou moeten gebruiken op de plastc delen - grappig, mijn Fujitsu scanner gaf dit wel aan, vandaar dat ik toen een fles gekocht heb.

Ik sluit me dus aan bij @The Eagle : Ga naar een goede vakfotograaf en overleg.

Bij jou in de buurt zie ik dan bijvoorbeeld: https://www.freddekromfot...fotos_dias_en_negatieven/ . Ga langs en praat eens met zoiemand, misschien vraagt ie een paar tientjes (kennis is niet altijd gratis) maar da's aan jou.

[Skynett]

Schoonmaken met een zacht materiaal, zoals katoen, denk aan katoenen watten. Nooit iets van papier, want dat schuurt. En na elke lichte veeg weer een schoon watje pakken. Gebruik er zo weinig als mogelijk is. En deppen in gedestilleerd water kan ook. Zo heb ik ervaring met grote kunststof lenzen die heel zacht zijn. Keukenpapier leverde zichtbare krassen op, en dit werkt goed.

Als je aan theedoek denkt, pak dan juist geen glazendoek, want die is van vlas en weer niet van katoen gemaakt.

[ericje627]

Bedankt voor jullie reacties. Ik ga in ieder geval eens informeren bij een vakfotograaf of fotospeciaalzaak (niet zo'n keten maar zelfstandige zaak) en kijken of zij het schoonmaken willen doen, of mij willen uitleggen hoe ik dat zelf veilig kan doen.

Skynett schreef op maandag 2 maart 2026 @ 14:56:
Schoonmaken met een zacht materiaal, zoals katoen, denk aan katoenen watten. [..]

Bedankt voor je suggestie, houd ik in gedachten.

koraks schreef op zondag 1 maart 2026 @ 10:10:
Heb je een voorbeeld van zo'n ruizige scan?

Ja, zie hieronder twee afbeeldingen (let even niet op het Vuescan watermerk). De eerste is gescand met de CoolScan, de tweede met een Epson flatbed met (ingebouwd) tegenlicht. Qua instellingen of verscherping heb ik niets aangezet. Voornamelijk bij het donkere deel van de boeg en zijkant van het schip zie ik de ruis duidelijk. Scherpte van de Nikon is overigens wel wat beter dan van de flatbed. De Nikon is gescand op 2700DPI, flatbed 2600. In een projector heeft het beeld meer weg van de tweede scan (zonder korrel/ruis). Denk je dat het ergens anders door veroorzaakt wordt? Dan kan ik me de moeite van het schoonmaken misschien besparen.

[T_knoop]

Die ruis ziet er eerder elektronisch uit dan veroorzaakt door een stoffige spiegel. De spiegel zit waarschijnlijk op een plek in het optisch pad waar het licht niet gefocust is. Stofjes ga je dan terugzien als een verlies van contrast of scherpte, niet als dit soort ruis.

Zitten er nog opties in de coolscan software om ruis te onderdukken? Sensortechniek uit 1998 is heel erg anders dan die uit 2026, waarbij zeker het dynamisch bereik en elektronische ruis van moderne sensoren heel erg veel beter is dan dat van 'vroegah'.

[Skynett]

T_knoop schreef op maandag 2 maart 2026 @ 16:12:
De spiegel zit waarschijnlijk op een plek in het optisch pad waar het licht niet gefocust is. Stofjes ga je dan terugzien als een verlies van contrast of scherpte, niet als dit soort ruis.

Waar het beeld in het lichtpad wel of niet in focus is, is wel een heel belangrijk punt om je af te vragen of je überhaupt ergens iets moet schoonmaken, en al helemaal als je niet zeker bent of je dat zonder schade kan doen.

Dit geldt voor alle optische delen waar het licht doorheen moet.

Een (anti-reflectie) coating heb er soms zo af, nog voor dat je ook maar iets in de gaten hebt. En dan droogt de lens op en zie je pas dat de coating (plaatselijk) weg is en dan ben je echt nog veel verder van huis, en kan je jezelf wel voor je kop slaan. Been there, done that.

Vaak is er een obsessie dat het allemaal stofvrij moet zijn, maar te vaak schoonmaken is onwenselijk. Schoonmaken alleen als het echt niet anders kan.

[ Voor 8% gewijzigd door Skynett op 02-03-2026 17:06 ]

[koraks]

ericje627 schreef op maandag 2 maart 2026 @ 15:58:
Ja, zie hieronder twee afbeeldingen (let even niet op het Vuescan watermerk). De eerste is gescand met de CoolScan, de tweede met een Epson flatbed met (ingebouwd) tegenlicht. Qua instellingen of verscherping heb ik niets aangezet. Voornamelijk bij het donkere deel van de boeg en zijkant van het schip zie ik de ruis duidelijk. Scherpte van de Nikon is overigens wel wat beter dan van de flatbed. De Nikon is gescand op 2700DPI, flatbed 2600. In een projector heeft het beeld meer weg van de tweede scan (zonder korrel/ruis). Denk je dat het ergens anders door veroorzaakt wordt? Dan kan ik me de moeite van het schoonmaken misschien besparen.

Top, thanks. Ik denk dat die vieze spiegel mogelijk bijdraagt aan de hoge ruis doordat het contrast lager kan uitvallen (als gevolg van veel flare). Om dan alsnog de contrastomvang goed te krijgen, moet het contrast omhoog in het digitale traject en valt dus de ruisverhouding uiteindelijk minder gunstig uit. Maar merk ook op dat de interactie tussen filmkorrel en een scanner een 'ruizig' beeld kan opleveren. Een fuzzy flatbed heeft daar veel minder last van dan een filmscanner, overigens.

Hoe ziet de dia er tegen het licht uit? Dat deel van de scheepshuid rond de boeg is best donker. Densiteit van een dia is best hoog; daar is lastig doorheen te scannen.

Die spiegel ziet er wel echt vies uit; kan me indenken dat het helpt om die wat schoon te maken, maar geen garantie dat je ruisprobleem dan weg is; dat hangt echt af van de diverse oorzaken die hier een rol kunnen spelen.

[g0tanks]

Skynett schreef op maandag 2 maart 2026 @ 14:56:
Schoonmaken met een zacht materiaal, zoals katoen, denk aan katoenen watten.

Is hier niet het gevaar dat hetgeen wat je wegveegt met het watje juist wel krassen kan geven?

[Skynett]

Jazeker, daarom alleen schoonmaken als het echt nodig is en zo min mogelijk vegen, en voor elke veeg telkens een nieuw watje pakken. En geen druk zetten, juist heel licht vegen.

Eventueel resterende haren van katoen zie je goed zitten, dus die kan je naderhand makkelijk weghalen.

Lenzen die intern zitten kunnen ook van kunststof gemaakt zijn, en dat kan heel zacht materiaal zijn. Iedereen verwacht glas wat heel hard is, maar dat kan dus een misvatting zijn.

Je kan ook eerst een klein stukje aan de zijkant van de oppervlaktespiegel schoonvegen en kijken wat het resultaat is. Zowel qua reiniging als beschadiging.

[ Voor 78% gewijzigd door Skynett op 02-03-2026 22:18 ]

[BrainCrash]

Ik vraag me af of al die mensen die hierboven reageren dat je het beste overal vanaf kunt blijven en de spiegel maar niet schoon moet maken, daadwerkelijk wel je fotos van die spiegel gezien hebben..

Wow! Die is écht wel heel smerig zeg.

Ik zou hier toch zeker aandacht aan besteden om deze schoon te maken.
Die is momenteel zo smerig, dat gaat zeker zichtbaar effect hebben op je scan resultaat.
Dit zal echter niet de ruis geven waar je nu naar wijst - dat lijkt namelijk eerder op korrel-noise van de film zelf - maar vermoedelijk veroorzaakt het eerder een flink verlies aan contrast en kleurintensiteit over de gehele, of grote delen van de scan. De spiegel zelf zit namelijk op een locatie in het optische pad wat vrijwel zeker out-of-focus is, dus vervuilingen worden door diffusie 'uitgespreid' over je hele scan (of een flink deel ervan)

Om dit schoon te maken zou ik gewoon voorzichtig een wattenstaafje of wattenschijfje gebruiken met IsoPropylAlcohol (IPA)
(hierboven ook al genoemd). De spiegel (ondergrond) is gewoon glas toch? (zeer vermoedelijk wel, want Nikon gebruikt degelijke materialen bij dat soort apparatuur).
GEEN gewone alcohol (Ethanol) gebruiken, die is namelijk wat aggresiever, en kan zoals genoemd plastic delen sneller aantasten.

Ik heb zelf meerdere van die first surface mirrors liggen, in een bakje.. allemaal afkomstig uit diverse (al dan niet professionele) optische apparatuur, dus vergelijkbaar met je scanner. Allemaal van glas, dat wel.
Sommige zelfs afkomstig van een consumenten flatbedscanner, als ik me goed herinner.
De ene weliswaar wat meer beschadigd dan de andere.. (ik heb sommige al héél lang zeg maar ), zoals die middelste op de foto, die vol met krassen zit, maar die kan ik allemaal zonder enige problemen en zonder enige gevolgschade toe te brengen prima schoonmaken met een zacht wattenstaafje of zachte doek en de genoemde IPA. (dus direct op de reflectieve zijde). Dat doet totaal niets met de reflectieve laag.

Plaatje voor het idee: (al zijn spiegels natuurlijk erg lastig te fotograferen).


Ik heb zelfs nog zo'n first surface mirror liggen van ongeveer 70x50cm in grootte... in een hele rare penta-hoek achtige vorm. Zat vroeger aan de schuine binnenzijde van mijn Sony 3-chip SXRD Rear-Projection FullHD televisie.. En ook die spiegel heb ik een aantal malen schoongemaakt met een zachte doek met 99+% IPA. Geen enkel probleem.
Voordeel is ook dat IPA streeploos oplost.

Zorg ervoor dat je geen cellulose-houdende poetsspullen gebruikt, dus geen toiletpapier, papieren zakdoekjes, keukenpapier enz, want dat kan (heel lichte) krassen geven.
(Maar zelfs ALS dat al lichte krassen zou geven, dan is dat nog steeds totaal niets vergeleken met de vervuiling die nu op die spiegel zit en wordt het er sowieso beter op...)

[Skynett]

Ik stel alleen voor om te onderzoeken of er een risico op beschadiging is. Als jij heel duidelijk aangeeft dat dat er niet is, dan vooral lekker schoonmaken.

Ik heb alleen ook de andere kant van de medaille gezien, waarbij er doorlopend schoongemaakt werd, en er coatings gewoon verdwenen waren. Maar goed als dat hier allemaal niet speelt, dan maakt dat de zaak een stuk eenvoudiger.

[ericje627]

De flatbed scanner is een scanner uit 2004 (Epson Perfection 4870 Photo), dus die gaat ook al een hele tijd mee. De fuzzy scan heeft misschien wel als neveneffect dat 'ie de zichtbare hotspots uitsmeert waardoor het minder opvalt

T_knoop schreef op maandag 2 maart 2026 @ 16:12:
Zitten er nog opties in de coolscan software om ruis te onderdukken? Sensortechniek uit 1998 is heel erg anders dan die uit 2026, waarbij zeker het dynamisch bereik en elektronische ruis van moderne sensoren heel erg veel beter is dan dat van 'vroegah'.

Dat weet ik niet, ik krijg de CoolScan software niet aan de praat op de computer waar de scanner op aangesloten zit (staat Windows 7 32bit op). Ik gebruik Vuescan, misschien dat daar ook iets aan DNR/ruisreductie in zit. Ik zal er eens naar kijken. Op het moment ligt de scanner uit elkaar dus ik kan het even niet testen.

Skynett schreef op maandag 2 maart 2026 @ 16:59:
[...]
Waar het beeld in het lichtpad wel of niet in focus is, is wel een heel belangrijk punt om je af te vragen of je überhaupt ergens iets moet schoonmaken, en al helemaal als je niet zeker bent of je dat zonder schade kan doen.

Dat is een goed punt waar ik nog niet echt over had nagedacht. De scanner heeft autofocus en focust zich 'via' de spiegel op de dia of het negatief. Hieronder een foto van het scanmechanisme, met als witte pijl hoe het licht loopt. De gele punt rechtsboven is de LED module, die belicht via een kleine spiegel linksboven de dia (groene horizontale lijn), waardoor het licht op de spiegel rechtsonder valt (die is vervuild) en vervolgens wordt het licht door een reeks lenzen geleid (oranje vlak) naar de optische sensor (geel blokje rechtsonder). Ik denk dat het op het punt van de spiegel niet in focus is, maar dat weet ik niet zeker.

Het hoeft voor mij trouwens niet per se schoon of stofvrij te zijn, ik ga het alleen schoonmaken als dat de beeldkwaliteit ten goede komt.

Foto van de optische delen onderin (spiegel, lens en sensor zichtbaar):

koraks schreef op maandag 2 maart 2026 @ 20:15:
[...]
Hoe ziet de dia er tegen het licht uit? Dat deel van de scheepshuid rond de boeg is best donker. Densiteit van een dia is best hoog; daar is lastig doorheen te scannen.

Een beetje ruis/korrel heeft ook wel z'n charme vind ik, het zijn tenslotte ook oude foto's. In het licht (projector) ziet het deel er vrij egaal uit zonder de overduidelijke hotspots. Neigt meer naar het resultaat van de flatbed qua kleur.

[BrainCrash]

ericje627 schreef op dinsdag 3 maart 2026 @ 13:38:
ik ga het alleen schoonmaken als dat de beeldkwaliteit ten goede komt.
[...]

Gezien de mate van vervuiling van de spiegel heeft dit wel zeker invloed op de beeldkwaliteit, dat kan gewoon niet anders. Denk eraan dat via die spiegel namelijk wél al het geprojecteerde filmbeeld gereflecteerd moet worden.. dat wil zeggen: het licht nádat het door de film is gegaan, wat alle beeldinformatie van de film al bevat.

Als het om de bovenste spiegel zou gaan, die feitelijk alleen het LED-licht reflecteert, dan zou je een punt hebben als je zou zeggen dat dat niet zo heel veel invloed heeft op de uiteindelijke beeldkwaliteit, daar kan ik me dan meer bij voorstellen. Dan verlies je hooguit wat lichtintensiteit door onnodige verstrooing van het licht.
Maar die onderste spiegel: zeker schoonmaken.
In een vergelijkbare situatie:
Als je een foto maakt met een zwaar vervuilde cameralens (front-element bijvoorbeeld) gaat dat ook invloed hebben op de beeldkwaliteit.. Verlies van contrast, zwartwaarde-details, kleur, microcontrast enz. Ook daar gaat het dan over impact op vrijwel het gehele beeld, ook omdat het frontglas element eveneens zelf niet in focus is.

En aangezien je de scanner nu toch al zover uit elkaar hebt liggen zou ik me serieus afvragen waarom je die spiegel níet even zou schoonmaken. Het is maar een spiegel. Probeer eerst een klein hoekje en doe daarna de rest.

Als je het zelf alsnog te veel risico vind om met ispropylalcohol aan de slag te gaan, dan kun je altijd zo'n flesje Optics Cleaner proberen wat ze overal bij opticiens weggeven als je een bril koopt, waarmee kunststof brillenglazen (Met daarop diverse ontspiegelings-coatings) ook veilig schoongemaakt kunnen worden.

Extra voordeel van IsoPropylAlcohol is trouwens, als je dat toch eenmaal hebt, ook dat je daarmee veilig je film/negatieven/dia's zélf schoon kunt maken. Negatief/film/dia wordt niet aangetast door IPA, en dat spul kun je normaal gesproken dus geheel veilig gebruiken om verontreinigingen/stof van je filmoppervlak zelf af te poetsen. (uiteraard met een zeer zachte doek, of watten)
Wel absoluut de 99.x% pure variant gebruiken.. Film kan absoluut niet tegen water.
Professionele filmscan bedrijven gebruiken ook IPA als vloeistof voor schoonmaken vooraf en ook bijvoorbeeld tijdens het WetGate scan process, waarmee de film ook vlak voor scannen door een IPA 'bad' gaat om tijdelijk krasjes en beschadigingen even onzichtbaar te maken tijdens het scanproces.
(Oke, het zijn eerder ondergedompte doorweekte spons-rollers waar de film langsloopt, maar dat zijn details)

[Elac]

Je zou lens wipes van Zeiss kunnen gebruiken, die gebruik ik ook voor mijn lenzen en zijn veilig voor de coating, neem wel de “wet” variant. Alternatief is sensor swabs die je gebruikt om de sensor van een camera schoon te maken, weet alleen niet hoe groot je spiegel is.

[koraks]

Elac schreef op dinsdag 3 maart 2026 @ 18:31:
zijn veilig voor de coating

Ik denk niet dat er veel overeenkomsten zijn tussen lens coatings en de spiegellaag op een FSM, behalve dat ze allebei op een glazen oppervlak zitten en dun zijn. Van FSM's is bekend dat ze vaak erg kwetsbaar zijn; lens coatings zijn dat juist niet.

[Elac]

@koraks Ok, ik ging er vanuit dat deze met dezelfde technieken aangebracht waren. I stand corrected. Weer wat geleerd.