Inhoudsopgave

Inhoudsopgave De Basics van Overklokken

• 1: Inleiding / Disclaimer
• 2: Warmte en koeling
• 3: FSB tweaking
• 4: Multiplier tweaking
• 5: Trucjes
• 6: Kan mijn processor kapot?
• 7: Stress-testen
• 8: Maximale CPU tempratuur

Inhoudsopgave Airflow

• 1: Inleiding
• 2: Fan grootte (diameter -40, 60, 80, 92, 120mm etc)
• 3: Fan Snelheid
• 4: Fan Herrie
• 5: Fan vorm (uitvoering/type)
• 6: Fan Kwaliteit
• 7: Fan Luchtstroom (CFM / m3/h)
• 8: Berekening van benodigde airflow
• 9: Balans van Airflow
• 10: Fan filters/stof
• 11: Hoe weet je dat je een goede airflow hebt
• 12: Extra intake voor onderdelen die meer koeling nodig hebben
• 13: Grote of kleine kast
• 14: Optimalisatie
• 15: Koeling 'on-demand'
• 16: Naslag

Inhoudsopgave Waterkoeling

• 1: Inleiding
• 2: Het principe achter waterkoeling
• 3: Vloeistof en metalen
• 4: Waterblokjes
• 5: Radiatoren
• 6: Thanks to

Inhoudsopgave Links

• 1: Fans
• 2: Heatsinks
• 3: Bong cooling
• 4: Radiators
• 5: Waterkoeling sites
• 6: Overclock database sites

De Basics van Overklokken

Inleiding / Disclaimer

Allereerst een stukje over wat overklokken precies is: Overklokken is namelijk niets anders als je hardware buiten de specificaties van de fabrikant laten werken. Dit neemt als risico mee dat het dus stuk kan gaan en je ook geen garantie meer hebt. Houdt hier dus rekening mee als je met overklokken gaat beginnen. Ook zal je systeem sneller kunnen crashen of vastlopen, je zal dus de afweging moeten maken wat je belangrijker vindt, een willekeurig verslag wat je kwijt raakt door een crash of die paar extra Mhz. Ook voor systemen die nauwkeurige berekeningen moeten maken is het niet aan te raden om een systeem te overklokken omdat het systeem minder nauwkeurig gaat werken.
Het feit dat iedereen het doet betekent niet dat jij dat ook moet doen om erbij te horen. Doe het omdat je het leuk vindt en omdat je er iets aan hebt, niet alleen om te patsen.

Nu we de waarschuwing gehad hebben gaan we beginnen met het echte werk.

Tot hoever kan ik overclocken?
Dit is erg moeilijk te zeggen. Het ligt er namelijk maar aan hoe de rest van je systeem het volhoudt. Als je bijvoorbeeld een PIII overclocked heb je te maken met een nogal hoge FSB. Deze kan soms wel oplopen tot 150-160. Aangezien je AGP en PCI snelheden hier ook verband mee houden is dit per systeem verschillend.

"Mijn pc doet het niet meer / is instabiel!"
Tsja, omdat een gekke japanner een Pentium-166 op 2GHz kan laten lopen wil niet zeggen dat jij dat ook kunt. Vaak liggen stabiliteitsproblemen en niet op willen starten aan gewoon simpelweg te ver overklokken. Hoge FSB's maken je systeem instabiel (Windows blauwe schermen) omdat je geheugen het niet meer trekt, je VGA kaart begint te zweten, of je harddisken gaan protesteren. Snelle processors vreten veel stroom, en sommige voedingen kunnen daar niet tegen. Soms blijft het systeem er helemaal in, en krijg je alleen nog maar zwart beeld. Meestal kun je je systeem wel weer in originele staat krijgen door je BIOS te resetten of je jumpers terug te zetten naar default. Daarna kun je een scala truukjes uithalen zoals het verhogen van de Vcore van de processor, Vdimm van het geheugen, en beter koelen. Werkt dit niet, neem dan de hoogste stabiele frequentie, en wees er tevreden mee.

Warmte en koeling

De grootste vijand van de overklokker is warmte. Elke processor geeft een bepaalde hoeveelheid warmte af: hoe hoger de kloksnelheid, hoe meer warmte. Natuurlijk doen processorfabrikanten er alles aan om dat binnen de perken te houden door nieuwere productiemethoden te gebruiken (koperen transistors in plaats van aluminium, kleinere transistoren, verfijning van productietechnieken etc.) maar dat helpt maar ten dele.
Hoe warmer een processor wordt, hoe meer storing er optreedt in de signalen die voor de overdracht van de bits en bytes zorgen. En hoe meer storing, hoe groter de kans op vastlopers. Om de processor op een aanvaardbare temperatuur te houden wordt er een heatsink + ventilator gemonteerd. Een goed gebruik hiervan is absoluut van levensbelang!
Zeker de oudere AMD processors ontwikkelen zoveel warmte dat de levensduur zonder koeling ongeveer tienden van een seconde is, de nieuwere zullen terugclocken zodat ze het zullen overleven alleen echt goed is het niet. Besteed hier dus veel aandacht aan: slecht geïnstalleerde koelers zijn doodsoorzaak nummer 1 onder processors.

De koelertjes die standaard bij een processor geleverd worden zijn meestal maar net voldoende om de boel op temperatuur te houden. Aanschaf van een exemplaar met een hogere "rating" is een must. Vrijwel alle merken hebben koelers die processors tot 3.4 GHz of hoger aankunnen en die zijn een keiharde noodzaak. Ook al wil je niet zo ver gaan is het toch verstandig om een zo goed mogelijke koeler te gebruiken. Kijk desnoods op de sites van AMD en Intel om te bekijken welke koelers door hen aangeraden worden. Doorgaans zijn deze "certified"-koelers van heel goede kwaliteit en bieden ze genoeg capaciteit om de extra warmte die bij overklokken vrijkomt af te voeren.

Tegenwoordig is er echter nog een punt waar steeds meer aandacht voor komt en dit is stilte, de koelers die hiervoor gebruikt worden zorgen meestal voor een minder goede koeling maar ze zijn vaak wel stiller. Een heel bekende fabrikant van dit soort koelers is Zalman. Ook wordt er in dit soort koelers vaak gebruik gemaakt van heatpipes, hiermee wordt er dan gezorgd dat het te koelen oppervlak vergroot wordt waardoor er een grotere fan op een veel en veel lager toerental kan draaien wat zorgt dat het allemaal een flink stuk stiller wordt. Als je dus voor stilte gaat is het aan te raden om te kijken naar een fan met een zo groot mogelijk koeloppervlak die zo langszaam mogelijk draait.

Verder is koelpasta (ook wel thermal paste oid genoemd) noodzakelijk. Om zoveel mogelijk warmte af te kunnen voeren is een goed contact tussen core en heatsink noodzakelijk. Een dun laagje koelpasta zorgt voor warmteoverdracht en vult de minuscule hobbeltjes in het metaal op zodat het contactoppervlak zo groot mogelijk is. Er zijn verschillende soorten op de markt maar de beste keuze is (op het moment van schrijven van deze FAQ) toch wel Artic Silver. Deze koelpasta bevat zilverdeeltjes wat voor een nog betere geleiding zorgt. Het is flink duurder dan normale koelpasta maar de resultaten zijn ook aantoonbaar beter. Zeker het geld waard.
Wees trouwens wel een beetje terughoudend met het aanbrengen van het spul: niet te weinig maar ook zeker niet teveel. Een dikke laag prut zorgt alleen maar voor extra warmte-weerstand, en zal dus uiteindelijk zelfs een negatief resultaat hebben.

Je kunt kiezen of je de ventilator over je heatsink wilt laten blazen of zuigen. Ik geef de voorkeur aan het eerste: steeds koele lucht over de heatsink blazen is effectiever dan de warme lucht wegzuigen. Om toch de hitte weg te krijgen uit je kast kun je gebruikmaken van casefans. Vrijwel elke fatsoenlijke computerkast heeft twee of meer plekken om extra ventilatoren te installeren. Hoewel je verhalen hoort van mensen met meer dan 10 ventilatoren in hun kast is dat niet zo effectief meer. Warme lucht stijgt op dus de ventilator die lucht uit je kast blaast moet zo hoog mogelijk zitten. Doorgaans is dat aan de achterkant. Laag bij de grond is de lucht relatief het koudst dus daar moet je de lucht vandaan halen om in je kast te blazen: een intake fan zo laag mogelijk dus, en dat is vrijwel altijd aan de voorkant. Bij elke fatsoenlijke computershop kun je voor niet teveel geld ventilatoren met een doorsnede van 80 mm halen die perfect geschikt zijn voor dit doel. Elk modern moederbord heeft minimaal 2 aansluitingen voor ventilatoren, waarvan er natuurlijk al minimaal 1 in beslag wordt genomen door je processor-koeler. De 80 mm fans sluit je aan de het moederbord of direct op de voeding (eventueel via een verloopstekkertje)

Als je wilt gaan overklokken moet je een aantal dingen goed voor elkaar hebben. Ten eerste: zorg voor een zo schoon en stabiel mogelijk systeem. Als je gaat overklokken en je systeem is instabiel dat weet je meteen dat het aan een te hoge snelheid ligt en niet aan iets anders.
Ten tweede: zorg ervoor dat de voeding van je systeem genoeg reserve heeft. Dit probleem speelt vooral bij AMD processors maar ook snelle Intels vragen veel energie. Een 3400+ AMD Athlon gebruikt rond de 89 watt, en dat moet door de voeding geleverd worden. Als je maar een 300 watt voeding hebt wordt het al heel krap, omdat de rest van je systeem ook nog energie vraagt. Voor serieuze overklokactiviteiten is een 400 watt voeding een must-have. Te weinig capaciteit van de voeding kan leiden tot instabiliteit of een systeem dat helemaal niet meer wil starten. Als je voeding een tijdje op z'n tenen loopt met het voorzien van spanning aan jouw systeem is er zelfs de kans dat jouw voeding op een gegeven moment doorbrandt, waardoor er op andere componenten van jouw systeem te veel spanning kan komen te staan waardoor ook deze onderdelen (denk aan je moederbord en videokaart) door kunnen branden. Dit moet je natuurlijk altijd voorkomen. Om te kijken wat voor een voeding je minimaal nodig hebt voor je systeem kan je gebruik maken van de vermogensschatter, Ook kan je op de volgende sites informatie vinden van over de gegevens van jouw CPU:
List of Intel Xeon microprocessors
List of Intel Core 2 microprocessors
List of AMD Athlon 64 microprocessors

Een goede indicatie of je huidige voeding het trekt als je aan het overklokken ben is kijken naar de voltage afwijkingen door middel van een programma als MBM5. De maximale afwijkingen zijn als volgt:

Voor nog veel meer informatie over dit onderwerp kan je een kijkje nemen in Welke voeding heb ik nodig? Deel8

En dan de belangrijkste: begin voorzichtig en ken je grenzen. Je 3400+ meteen opjagen naar 4500+ is absoluut zinloos en zelfs gevaarlijk. De kans dat hij dat trekt is nihil en je kunt je processor ermee beschadigen. Begin met (bijvoorbeeld) 50 MHz extra, draai een paar tests (3Dmark 2005, SiSoft Sandra 2004, PiFast etc.) en kijk of alles goed gaat. Zo ja, ga dan weer een stapje hoger totdat de boel vastloopt. Dan wordt het tijd voor de trucjes die later aan de orde zullen komen.

Loopt de boel nu echt en de soep en start je systeem niet meer op dan kun je een paar dingen doen.

1. Wachten totdat je systeem weer iets is afgekoeld, snel opstarten en de instellingen terugzetten. That is, als je via het BIOS hebt overgeklokt. Gebruik je "ouderwetse" jumpers of dipswitches dan is er niets aan de hand want dan kun je gewoon de oude instellingen terugzetten.
2. Werkt optie 1 niet, dan kun je proberen op te starten met de Insert toets ingedrukt (soms ook Home of Escape). Bij sommige moederborden zorgt dat ervoor dat de processor-instellingen weer teruggezet worden op de standaardwaarde zodat je weer in het BIOS kunt komen.
3. Werkt optie 2 niet, dan zit er niet anders op dan het BIOS volledig te resetten (ook wel Clear CMOS genoemd). Dit gaat met een jumper op het moederbord. Check je handleiding om achter de plaats te komen en hoe je hem moet gebruiken. Bij sommige moederborden moet je de stekker uit het stopcontact trekken, bij andere moet je hem er juist in laten zitten. Als je het goed gedaan hebt staan alle instellingen nu weer op de fabrieks-standaard.
4. Werkt optie 3 ook niet dan heb je een serieus probleem. Laat het systeem eerst een half uur uit staan om helemaal af te koelen. Probeer het dan nog eens. Werkt het nog steeds niet dan zul je hardere maatregelen moeten nemen. Soms werkt het installeren van een andere processor. Het moederbord herkent dan een nieuwe processor en gaat automatisch terug naar de fabrieksinstellingen. Een andere mogelijkheid is het installeren van heel veel extra koeling. Dat kan net genoeg zijn om je systeem lang genoeg overeind te houden om je in de gelegenheid te stellen de oude instellingen terug te gooien.

FSB tweaking

De meest gebruikte en makkelijkste manier om te overklokken is door het verhogen van de FSB (Front Side Bus). Eigenlijk alle moderne moederborden hebben de mogelijkheid om de FSB aan te passen. Meestal gebeurt dit in stapjes van 1 Mhz tussen de 100 en 400 MHz.
Het voordeel van het overklokken via de FSB is dat het niet alleen je processor sneller laat werken maar je hele systeem. Doordat eigenlijk alle componenten van je systeem zijn aangesloten op je systeem zullen alle componenten sneller gaan werken (Denk aan de videokaart, het geheugen en de harde schijven). Dit voordeel is ook gelijk weer een nadeel, Doordat er meerdere componenten op de FSB zijn aangesloten zijn er ook meerdere componenten die de zogenaamde 'bottle-neck' kunnen vormen. De bottle-neck is het langzaamste onderdeel in je systeem, zodra dat stukje hardware niet sneller kan, kunnen de andere componenten ook niet sneller, je systeem is dus zo snel als het langzaamste onderdeel.
Maar de hardwarefabrikanten zouden de hardwarefabrikanten niet zijn als ze ook niet hiervoor een trukje hadden bedacht: Op een aantal moderne moederborden is een zogenaamde PCI/AGP lock te vinden. Dit zorgt ervoor dat je de FSB voor de processor omhoog kan gooien maar dat de componenten die op de PCI en AGP poort zitten op hun standaard snelheid blijven draaien.

De maximale hoogte van de FSB is nauwlijks aan te geven. Het hangt helemaal af van je chipset en de marge die de rest van je systeem je geeft. Wel hebben Intel-systemen traditioneel een hogere marge dan de AMD-variant, iets wat veroorzaakt wordt door de gebruikte chipset. FSB's van meer dan 160 zijn vrijwel nooit een probleem, op deze hoge FSB's komen de PCI en AGP dividers weer om de hoek kijken. Een oudere chipset zoals de BX kent geen lagere PCI divider dan 1/3 en geen lagere AGP divider dan 2/3. Een FSB van 140 heeft dus respectievelijk een PCI-snelheid van 47 MHz en een AGP snelheid van 94 MHz tot gevolg. Nu kunnen de meeste videokaarten die laatste snelheid wel hebben maar vooral harde schijven (omdat de snelheid van de IDE-controller gekoppeld is aan de PCI-snelheid), netwerkkaarten en modems kunnen niet zo goed tegen deze hoge snelheid.

Over het algemeen kan een PCI snelheid tot 40 MHz nog heel goed. Bij hogere snelheden kan het voor komen dat er vastlopers zijn en dat er FAT-tables op je harde schijf overhoop gegooid worden. In het slechtste geval kan je hierdoor data kwijtraken. Wees hier dus heel voorzichtig mee.
Eigenlijk alle moderne videokaarten hebben geen probleem met 90 MHz, als er moeilijkheden zijn dan zal je deze kunnen herkennen aan vreemde kleuren en renderfouten (knipperen, vreemde textures, artifacts, etc.) tijdens games.

Multiplier tweaking

Het overklokken via de multiplier is veiliger maar ook minder effectief dan via de FSB. Je klokt namelijk alleen maar de processor zelf over en de andere componenten binnen het systeem laat je met rust. Als je de multiplier wilt gaan overklokken moet je er alleen heel erg op letten welke processor je koopt, alle Intel processoren zijn "gelocked" (dit om te voorkomen dat oplichters een snelle CPU voor veel geld verkopen terwijl het gewoon een overgeklokt langzamer model is). Alle AMD processoren van voor de 2500+ zijn of standaard unlocked of zijn heel erg makkelijk te unlocken door een aantal zilverlijmstreepjes te zetten. Let echter op! Na de 2500+ processoren zijn de processoren locked en zijn ze tot nu tor ook niet te unlocken! Alleen van de mobile variant van deze processoren is door middel van bepaalde software nog softwarematig de multiplier aan te passen.

Trucjes

De meest bekende truuk is het verhogen van het core voltage. Bij een hogere kloksnelheid dan standaard verzwakt het interne signaal in de processor sneller dan normaal door allerlei electronische eigenschappen. Dit kan leiden tot instabiliteit. Door het verhogen van het core-voltage zorg je ervoor dat het signaal sterker wordt waardoor je weer een hogere snelheid kan halen. Maar zoals bij alle voordelen zijn er ook nadelen, anders zou de processor fabrikant dit zelf wel toepassen, er komt namelijk een stuk meer warmte vrij. En zoals we weten kan meer warmte meer instabiliteit betekenen. Het is dus zaak dat je een middenweg vindt tussen het voltage en de warmte-ontwikkeling.

Wees voorzichtig met het aanpassen van het voltage, de meeste moederborden kunnen niet meer dan 1.90 volt leveren en dat is niet voor niets. Met voltage-mods (solderen enzo) kun je soms hoger komen maar dat is vaak niet effectief. De gunstige werking van een hoger voltage wordt compleet teniet gedaan door de grotere warmteontwikkeling. Verder kan een te hoog voltage de processor beschadigen.
Let erop dat sommige moederborden niet erg nauwkeurig zijn met het toekennen van een voltage aan je CPU. Soms krijgt je processor 0,1 tot 0,15 volt meer dan ingesteld. Een BIOS update kan dit verhelpen maar het is sowiezo verstandig om het in de gaten te houden met een hardware-monitor-programma als MBM5 of in de BIOS (PC Health status o.i.d.)

Als je bezig bent met het overklokken is het vaak lastig te zien waar het probleem ligt: crashed je systeem door een te laag voltage of door warmte. Daar kun je op verschillende manieren achter komen. Als je systeem steeds na ongeveer dezelfde tijd hangt is het waarschijnlijk een warmteprobleem. Bij het opstarten is de boel nog koud en wordt dan steeds warmer omdat de hitte niet goed wordt afgevoerd. Als je systeem op onvoorspelbare momenten vastloopt is het waarschijnlijk een voltageprobleem.
Ook kun je gebruikmaken van de temperatuurmeters op je moederbord. Hoewel deze niet helemaal nauwkeurig zijn kun je toch een aardige indruk krijgen. Voor zowel AMD als Intel processors geldt dat een temperatuur boven de 60 graden aan de hoge kant is. Hoewel dat nog lang niet de fysieke grens van de processor is wordt het systeem vaak instabiel en gaat de levensduur van je processor hard achteruit. Beter koelen is dan het devies.

Een truc die de laatste tijd vooral bij AMD processoren wordt toegepast is het voltage verlagen. De huidige AMD processoren ontwikkelen namelijk zoveel warmte je nog nauwelijks kunt overklokken zonder problemen te krijgen. Door de lagere warmte ontwikkeling kan je dan weer verder overklokken. Hier zit natuurlijk ook een grens aan, door het lagere voltage gaat ook de interne signaalsterkte snel achteruit waardoor er meer kans is op storingen en vastlopers.

Kan mijn processor kapot?

Het antwoord op deze vraag is helaas ja, dus we gaan in dit stukje eens kijken waardoor de processor kapot kan gaan.

De drie allergrootste vijanden van elektronische chips zijn:

• Statische electriciteit
• Warmte
• Electromigratie

Van statische electriciteit heb je weinig last in reeds gemonteerde systemen, maar wel als je met losse chips en onderdelen aan de slag gaat. Een beetje statische electriciteit is voor een chip namelijk al gelijk aan een blikseminslag. Meestal werkt je chip wel nog gewoon maar is hij wel een stuk instabieler.

Extreme warmte zorgt ervoor dat het silicium waaruit de chip bestaat zijn halfgeleiderschappen verliest. Dit gebeurt bij temperaturen van 125-175 graden. Nogal wat, dus de kans dat je chip ineens niet meer werkt door warmte is heel erg klein, tenzij je de koeler niet goed monteert natuurlijk. Maar minder extreme temperaturen kunnen ook kwaad: Zoals je misschien ooit op school bij scheikunde geleerd hebt, is de snelheid van bepaalde processen afhankelijk van de warmte. Dit geldt ook voor elektromigratie.

Elektromigratie is het verschijnsel dat de metalen die de verbindingsdraden tussen de transistoren op een chip vormen zich atoom voor atoom verplaatsen van de ene plek naar de andere plek op de chip. Dit gebeurt onder invloed van de extreem hoge veldsterktes tussen de metalen sporen, en hoge lokale temperaturen. Uiteindelijk resulteert dit in een onderbroken verbinding (wegens weggemigreerde metaalatomen), of een kortsluiting (wegens erbij gekomen atomen), en dus een kapotte chip.

Onder invloed van warmte word het elektromigratieproces versneld, omdat de atomen sneller trillen en dus eerder loskomen uit het kristalrooster. Verhoogde Vcore spanningen versnellen ook het proces, omdat door de hogere spanning de veldsterkte tussen twee verbindingssporen oploopt. Er word harder aan de atomen getrokken, waardoor ze ook eerder loskomen uit het kristalrooster (verhoogde Vcore heeft dus dubbel effect: zowel de temperatuur als de veldsterkte stijgt).

Dit is allemaal technisch gepraat, waar het in de praktijk op neerkomt is dat je kunt overklokken zover je maar wilt, zolang je de temperatuur maar onder controle kunt houden. Als je in 1 keer de FSB naar 400 MHz wilt zetten in plaats van langzame stapjes omhoog, dan kan dat, als je er maar zeker van bent dat de temperatuur niet te hoog wordt.

Stress-testen

Als je na je overklok gewoon in Windows kunt komen zonder rare foutmeldingen, wordt het tijd om eens te kijken of alles wel soepel draait bij 100% belasting. Een van de beste manieren om alleen je processor te stressen is het draaien van programma BurnXX, waarbij XX voor je processortype staat. Dus voor de Atlon/Atlon XP/Thunderbird kun je BurnK7 gebruiken, voor de P3 kun je BurnP6 nemen. Voor zover ik weet is er geen specifieke P4 versie. Of het geheugen nog stabiel draait na een overclock is te testen met BurnMMX. Om er zeker van te zijn dat deze programma's zoveel mogelijk CPU tijd krijgen, is het aan te raden om de prioriteit van het process op 'high' te zetten. Dit kan in Windows NT/2000/XP met behulp van de Task Manager. Je doet dit door naar de 'processes' tab te gaan, met de rechtermuisknop het gewenste programma selecteren, en vervolgens 'Set Priority -> High' te kiezen. Windows 95/98/Millenium gebruikers kunnen gebruik maken van het programmaatje 'setprio'.

Om een overclock van de grafische kaart te testen is het draaien van een 3DMark2005-test nuttig. Draai een stuk of 10 benchmarks achter elkaar. Als er geen artifacten optreden en de boel niet hangt, dan kun je er redelijk van uitgaan dat de overklok gelukt is.

Andere pakketjes die regelmatig gebruikt worden om het systeem te stresstesten zijn SiSoft Sandra (burn-in test), de Distributed.net client (ook wel 'koetje' genaamd), en Super PI.

Alle genoemde programma's zijn eenvoudig te vinden door middel van een Google search.

Maximale CPU-temperatuur

Gedurende het overklokken moet je goed de CPU-temperaturen in de gaten houden. De oudere te hete CPU's houden permanente schade over aan die oververhitting. Ook al doet hij het nog steeds, de kans dat de PC vaker crasht is groot.
Maar wat zijn nu normale en maximumtemperaturen? De maximumtemperatuur ligt voor vrijwel alle processoren op een 75-80 °C, gemeten op de package direct boven de core. Boven de 80 °C word het risico op beschadiging erg groot (De chip zelf kan 125 °C hebben, maar deze is altijd warmer dan de behuizing).
De modernere processoren (64bit en dergelijke) kunnen een 85 °C hebben volgens de fabrikant.
Normale temperaturen hangen af van de manier waarop de temperatuur gemeten word. Processoren met interne meetdiode meten de temperatuur direct op de chip zelf, en geven dus een hogere temperatuur aan dan externe sensoren in de socket. Dit verschil kan best oplopen tot 20 °C of meer. Bij processoren met interne meetdiode, zoals de Pentium 3, Pentium 4 en AMD Athlon XP geld 65-75 °C nog als veilig. Een normale temperatuur is dan 55-60 °C, maar zelfs langdurig op 70 °C draaien kan dan geen kwaad. Gebruikt jouw moederbord een externe sensor in de socket of aan een draadje, dan is 45-55 °C een normale waarde, en is de processor veilig tot zo'n 65 °C. De modernere moederborden/CPU's hebben een beveiliging die zorgt dat de PC uitschakeld zodra de tempratuur boven een bepaalde veilige waarde komt. Deze ligt op ongeveer 75-80 graden maar dit hangt af van de fabrikant van het moederbord.

Om de tempratuur uit te lezen zijn er diverse programma's in omloop. Waar je wel rekening mee moet houden is dat niet alle programma's de tempratuur nauwkeurig en soms zelfs foutief uit lezen. Als er in zo'n programma staat dat je cpu 138 graden of zoeits is dan kan je er redelijkerwijs van uitgaan dat dit dus niet correct is. Hetzelfde geldt voor een tempratuur beneden of gelijk aan de kamertempratuur.


Temperatuur uitlezingssoftware:SpeedFan, Motherboard Monitor, CpuCool, Aida32, Lavalys Everest, SciSoftware Sandra, Memory and CPU Observer, Hardware Sensors Monitor, BurnInTest, Asus Probe, Winbond Hardware Docter, Abit Hardware Doctor, MSI CoreCenter etc.
Let erop dat je de software goed instelt. Temperaturen van 127 °C geven aan dat de sensor niet uitgelezen of gevonden konden worden. Check de MBM: Motherboard List voor meer info over de gebruikte sensoren van diverse moederborden.

Airflow

Inleiding

Laten we het eens over de airflow ofwel luchtstroom hebben. Airflow is de luchtverplaatsing in je kast. In je behuizing zitten een hoop onderdelen die hun warmte uitstralen en afgeven aan de lucht in de behuizing. Als deze lucht niet regelmatig 'ververst' wordt door koelere buitenlucht loopt binnen afzienbare tijd de temperatuur in de kast op. Blindelings plaatsen van méér casefans hoeft niet altijd te zorgen voor een verlaging van de temperatuur, ze kunnen elkaar tegenwerken etc. Kortom: voor een efficiënte luchtstroom is het belangrijk om van de grond af aan goed te werk te gaan.

Voorbeeld:
Om je te laten zien wat nou goed en wat nou fout zijn zie je hieronder 4 plaatjes staan. De eerste 2 zijn voorbeelden waarin de fans verkeerd geplaatst zijn. De nummers 3 en 4 zijn voorbeelden waar de fans wél juist geplaatst zijn.

1. Beiden fans blazen koude kamerlucht naar binnen. De warme kastlucht wordt daardoor door alle overige openingen van de kast geperst. Met deze methode is zéér moeilijk een gecontroleerde airflow te maken. Er is geen sprake van onder/overdruk, daar dit gecompenseerd wordt door de lekgaatjes van de kast (denk daarbij aan zowel officiële openingen, maar ook aan randen, naden, drives etc).
2. Een bovenfan die koude kamerlucht naar binnen blaast en een onderfan die warme kastlucht afzuigt. Het nadeel van deze methode is dat de lucht binnen in de kast tegen de stijgende warme lucht moet geforceerd moet worden (Het is namelijk zo dat warme lucht stijgt, en koude lucht laag bij de grond blijft). Hierdoor heb je dus een verlies en blijft er als gevolg van de normale stijgende lucht veel warmte midden/bovenin de kast hangen.
3. Een onderfan die koude kamerlucht naar binnen blaast en een bovenfan die warme kastlucht afzuigt. Het voordeel van deze methode is dat de lucht efficiënt gebruik maakt van het 'warme lucht stijgt op' principe en blijft er ook minder warmte hangen in het midden/bovendeel van de kast.
4. Eigenlijk het zelfde verhaal als bij plaatje nummer 3. Zij het dat hier de fan bovenop de case de warme lucht naar buiten blaast, wat dus ook een optie is.

Een aantal belangrijke fan eigenschappen op een rijtje:

Fan grootte (diameter -40, 60, 80, 92, 120mm etc)

Geen enkele fan is hetzelfde, maar er zijn een aantal principes die van toepassing zijn voor alle fans. Zo kan een grotere fan veel meer luchtverplaatsing hebben bij hetzelfde aantal toeren dan een kleine fan. Andersom is hetzelfde ook waar: een grotere fan heeft bij dezelfde luchtverplaatsing minder toeren nodig om zijn werk te doen dan een kleine fan. Om deze reden kun je voor een stille PC het beste altijd 'groot denken' qua formaat. Een 80mm fan maakt bijv. gemiddeld 6dBA meer herrie als een 92mm met dezelfde airflow.

Fan Snelheid

Hoe sneller een fan draait hoe hoger de luchtstroom, maar ook hoe hoger de toonhoogte waarop hij herrie maakt. Hogere tonen worden door de meeste mensen als irritanter ervaren als lagere tonen. Daarnaast is het zo dat door de fan te vervangen voor een efficienter/groter type dezelfde luchtverplaatsing behaald kan worden met minder herrie. Om deze reden is het eveneens aan te raden om 'groot te denken' qua formaat zodat het aantal toeren het laagst kan blijven.

Fan Herrie

Alles wat beweegt maakt geluid, of het nu om de fan zelf gaat (denk daarbij bijv. aan de lagers) of de luchtstroom zelf.
Wat betreft de fan zelf spelen de volgende factoren een rol: Lagers: ballbearing (kogellagers) vs sleave/sintecbearing (kunststoflagers) - een ballbearing gaat véél langer mee, maar heeft een wat meer piekend, ratelend geluid als een sleevebearing die een wat vlakker, suizend geluid maakt. Een sleevebearing fan moet voor optimale werking met de as horizontaal gepositioneerd worden, terwijl een ballbearing fan in alle mogelijke standen gebruikt kan worden. Om deze reden zie je heel vaak dat AGP videokaartfans de geest geven: een sleevebearing fan die ondersteboven op de kaart zit met de as in het vertikale vlak gepositioneerd.

Fan vorm (uitvoering/type)

Zowel voor de fan en de luchtstroom maakt het uit welk type/vorm of grootte fan je gebruikt: Een fan met 5 bladen moet om dezelfde luchtstroom te bereiken een stuk sneller draaien als eenzelfde fan met 7 bladen. Een crossflowfan kan efficienter op een plat vlak een luchtstroom maken als een axiale fan. Een radiale fan kan een gelijkmatiger uitvoer geven (zonder dood middenpunt) als een axiale fan. Voor een fan met 7 bladen op 4900 toeren kun je de meeste herrie verwachten rond de 490 Hertz => (aantalbladen*rpm)/60=Hz

Fan Kwaliteit

De ene fan is de andere niet en er is een groot verschil tussen kwalitatief goede fans en een budget fan. Goedkope fans willen nogal eens snel slijten en binnen hun korte levensduur steeds meer herrie maken.
Xavyer heeft hierover een handig topic geopend: [info] De levensduur van fans

Fan Luchtstroom (CFM / m3/h)

De hoeveelheid lucht die een fan doorvoert per tijdseenheid. Bij ons wordt dit meestal aangeduid met cubieke meter per uur (m3/h), maar veel buitenlandse sites/fabrikanten gebruiken de aanduiding cubieke voet per minuut.1 cfm = 4.71947 x 10-4 m3/s
Voor het omzetten kun je ongeveer uitgaan van het volgende:

	CFM	m3/min	m3/hour	l/s	l/min
1 CFM =	1	0,028	1,7	0,47	28,3
1 m3/min =	35,28	1	60	16,67	1000
1 m3/h =	0,588	0,017	1	0,28	16,67
1 l/sec =	2,12	0,06	3,6	1	60
1 l/min =	0,035	0,001	0,06	0,017	1

Berekening van benodigde airflow

Benodigde airflow in CFM =	(1760 X te dissiperen hitte)
----------------------------
max. toegestane temperatuurstijging in Kelvins

Kort door de bocht: Een fan met 1 m3/h airflow kan maximaal 3¹/₃Watt dissiperen bij een toegestande temperatuurstijging van 10°C. Om 300Watt aan warmte te kunnen afvoeren heb je dus minimaal een totale airflow nodig van 90 m3/h. Omdat de specificaties van fans uitgaan van 0" statische druk wordt aangeraden om hierbij een marge van 20~30% te nemen, waardoor je dus op een airflow van 108~117 m3/h uitkomt voor 300W.

Naslag:
- EBM/Papst: Selection Guidelines
- http://www.nmbtech.com/html/fans/engineering/engineering_101.html
- http://www.actrx.com.tw/aircalc.html

Balans van Airflow

Vergelijk het eerder genoemde voorbeeldplaatje 3 eens met het onderstaande plaatje uit de ATX specificaties:

Theoretisch gezien is de beste airflow in een 100% dichte kast als de kast evenveel luchtaanvoer als luchtafvoer heeft (dus 2 fans met dezelfde CFM zoals in voorbeeld 3). In de praktijk is echter geen enkele kast 100% luchtdicht en zitten er op diverse strategische plekken luchtopeningen en wordt lucht wordt ook aan- en afgevoerd via diverse kieren, naden en drives in je kast. Op deze manier krijgen de drives en insteekkaarten de broodnodige airflow. Hierdoor kom je in de praktijk meestal erop uit dat je iets meer intake óf outtake nodig hebt dan 100% met elkaar in balans (afhankelijk of je de lucht eruit wilt zuigen, of eruit wilt persen door de 'lekgaten'). Je moet namelijk de 'lekgaten' meenemen in je balansberekening. In verband met stof kun je vaak beter voor iets meer outtake- dan intake-luchtstroom kiezen.

Fan filters/stof

Door het plaatsen van filters voor je fans kun je de hoeveelheid stof beperken wat door je fan wordt aangezogen. Voor de intake fans is het altijd raadzaam om een stoffilter te gebruiken zodat de hoeveelheid stof in je kast beperkt wordt. Voor de outtake fans is het meestal raadzaam om deze juist niet te filteren, zodat het aanwezige stof zonder belemmering je kast uit geblazen kan worden. Let erop dat hoe dichter dat een filter is (hoe fijner het stof dat hij opvangt) hoe meer dat dit de airflow verminderd (evt. dus een fan nemen met wat meer airflow). Daarnaast wordt de opgevangen stof op den duur verzameld als een soort matje wat de airflow verminderd. Een fan trekt zelf ook veel stof aan, wat zijn werking/efficientie verminderd. Een fan kan bijv. door het stof erg stroef gaan lopen wat erin resulteerd dat de fan minder hard draait of juist helemaal niet meer start met draaien (vooral de kleine relatief zwakkere videokaart fans zijn een bekend voorbeeld hiervan). Regelmatig (bij een computer die continue aanstaat zo'n elke 3 á 6 maanden) schoonmaken is dus aan de orde, zowel van filters als fans en ventilatiegaten (neem gelijk de rest mee waar je bij kunt, zoals heatsinks). Een zachte langharige verfkwast is een prima hulpmiddel voor het ontstoffen. Na het schoonmaken kun je de fan eventueel smeren bij het lager met teflonspray of naaimachineolie. Gebruik hiervoor nooit dik vet omdat dit kan zorgen dat je fans niet 'koud-starten'.
Er bestaan ook metalen filters die als extra eigenschap hebben dat ze EMI (electrische straling) verminderen. De bij de fan onstane opening wordt op deze wijze afgeschermd (gebaseerd op hetzelfde principe als het ruitje in je magnetron).
Er bestaat een ruim assortiment kant-en-klare stoffilters, maar je kan ook zelf aan de gang gaan met ijzerdraad en oude panty's.

Hoe weet je dat je een goede airflow hebt

De ATX specificatie zegt hierover dat de kasttemperatuur met kap/zijplaat erop maximaal 7 á 10 graden celcius hoger mag zijn dan de kamertemperatuur en dat de maximale kasttemperatuur niet hoger mag zijn dan 38 á 40 graden celcius. (Bron: Thermal, Mechanical, and Chassis Cooling Design Guide 23794B - October 2000, p. 26)
Kortom: als je kasttemperatuur behoorlijk koeler is zónder zijplaat dan is je airflow niet optimaal en kan er nog het één en ander verbeterd worden. Zolang dit verschil niet groter is als 10 á 15 graden (veel sensoren zitten nl. niet op de juiste plaats en hebben een grote meetafwijking) is je airflow prima.

Extra intake voor onderdelen die meer koeling nodig hebben

Soms kan het zijn dat de lucht in de kast al zover is opgewarmd dat een interne fan (bijv. CPU/videokaart) alleen maar warme kastlucht zit rond te slingeren. Het maken van een extra fanduct die direct zijn lucht uit de koelere kamer haalt is dan aan te raden. Dit kun je heel simpel doen door een fan te plaatsen in je zijplaat rechtboven het te koelen object. Eventueel kun je dit nog wat efficiënter maken met een slang, koker etc. Voorbeelden: Intel: Chassis Air Guide rev.1.1 en http://www.pcphile.com/eng/product/e_principle.htm

Grote of kleine kast

In een grote kast is er een groter volume lucht aanwezig om de warmte van de diverse hitteobjecten op te nemen. Hierdoor neemt de kasttemperatuur minder snel toe als in een kleine kast. In een kleine kast wordt bij dezelfde airflow de lucht vaker ververst als in een grote kast. Daarnaast is de luchtsnelheid over de te koelen objecten hoger bij een kleiner volume als bij een groter volume als de aangevoerde luchtstroom hetzelfde blijft (praktijk voorbeeld: 10cfm door een tuinslang, of 10cfm door een rietje). Echter, in een kleine kast kun je vaak geen grote fans kwijt en in een grote kast hoeven de warme objecten ook niet zo dicht op elkaar te zitten. Kortom, meestal is een grote kast dus praktischer.

Optimalisatie

Alle belemeringen die voor/achter een fan zitten zorgen ook voor meer herrie en verminderen de airflow. Voor het beste resultaat ruim je de kabels goed op in je kast en maak je blowholes. Scherpe bochten in de luchtstroom hebben een negatief effect op de effïciëntie van de airflow in een kast. Zorg er daarom voor dat de luchtstroom zoveel mogelijk onbelemmerd met een vloeiende rechte stroom van intake naar outtake gaat.

Koeling 'on-demand'

Aangezien je PC niet altijd evenveel belast is, is de hoeveelheid benodigde koeling ook niet altijd hetzelfde. Tijdens surfen / briefje tikken etc heb je niet zoveel koeling nodig en heb je het liefst een stil systeem naast je staan, terwijl bij het spelen van een 3D-game er een behoorlijke hoeveelheid extra koeling nodig is. Om in al deze omstandigheden toch genoeg koeling te hebben met de minste herrie kun je 2 dingen doen: kiezen voor temperatuur gestuurde fans die automatisch harder gaan draaien of een fancontroller plaatsen zodat je tijdens het surfen de fans lager kan zetten en tijdens het gamen wat harder laat lopen.
Voor allebei valt het een en ander te zeggen: een fancontroller kan bijv. gelijk de nodige info (toerental, temperatuur etc) op een scherm tonen en zorgen voor verfraaiing van het uiterlijk van je PC, terwijl temperatuursturing een goed intern valnet is omdat het geen handmatige handeling vereist. Let bij een externe fancontroller erop dat deze wel geschikt is voor de fans waarvoor je hem wilt gebruiken (het vermogen/stroom van de controller moet tenminste groter zijn dan de fans die je erop aansluit). Zo kun je bijv. op de X-controller van ThermalTake maar maximaal 1,5A aansluiten in totaal waardoor de maximale stuurstroom per fan-aansluiting zo'n 0,38A mag zijn. Ga je hier nu een fan op aansluiten met een stroom van 0,8A dan blaas je de uitgang van de controller op. Kortom: let goed op de specificaties pér fan-aansluiting!

Naslag

• FormFactors: Thermal Design Suggestions
• FormFactors: ATX specification 2.1
• AMD Techdoc 26003: airflow (pag.8)
• Intel: Chassis Air Guide rev.1.1
• Kefk's: Airflow uitleg
• PCGuide: Cooling and Ventilation Care Factors
• ATT: System flow and fan calculator
• SilentPC: Choosing Fans for Quiet, High Airflow
• AMD-forum: Guide to System Airflow, Covers wiring and fan placement + some
• Short-media: PC airflow and heat - a cooling guide
• ATX en toekomst?
• Het nieuwe BTX-formaat
• [ervaringen] casefan's

Waterkoeling

Inleiding

Een methode die tegenwoordig veel gebruikt wordt om een PC te koelen is door middel van waterkoeling. In dit gedeelte van de FAQ zullen we hier verder op in gaan. Echter is er wel een kleine waarschuwing op z'n plaats: [/nohtml]

Het principe achter waterkoeling

Eigenlijk is de benaming waterkoeling onjuist. Waterkoeling is gewoon luchtkoeling. En eigenlijk is zelfs die benaming onjuist, koeling bestaat niet, je kan enkel warmte verplaatsen. Het grote voordeel van waterkoeling is dat je door de grote radiatoren een enorm grote oppervlakte kunt creëren, met een gewone heatsink rechtstreeks op je CPU is dat niet mogelijk. De functie van het water is het transporteren van de warmte van je CPU naar de radiator. Daar kan trouwens ook een heatpipe voor gebruikt worden.

Vloeistof en metalen

Omdat waterkoeling redelijk gevoelig is voor bv. algen en corrosie kan je er niet zomaar kraanwater in gooien. Gedemineraliseerd water (demi water) i.c.m. een anti-corrosie vloeistof is de beste oplossing. Er bestaan ook kant-en-klare oplossingen zoals voorgemixte koelvloeistoffen die in auto's worden gebruikt (bv. Engine Ice). Een interessante eigenschap van deze koelvloeistoffen is dat het de oppervlaktespanning van het metaal verhoogt waardoor er betere warmteoverdracht plaats vind.

Hieronder volgen enkele veel gebuikte anti-corrosie vloeistoffen en met welke verhouding je ze t.o.v. water moet toevoegen in Liters:

• WaterWetter: 1:30
• CorrosieProtect: 1:30
• Antivries: 3:10
• Autokoelvloeistof (puur): 1:5

• Gebruik altijd gedistileerd water i.c.m. een anti-corrosie vloeistof
• Voeg een opofferings metaal aan je setup toe. Dit is heel belangrijk omdat het opofferings metaal (de naam zegt het al) voorkomt dat het aluminium wordt aangetast. Magnesium is een van de weinige metalen die voor dit doel geschikt is. Na verloop van tijd is het magnesium uitgewerkt/verdwenen en moet dus worden vervangen.

Waterblokjes

Waterblokjes, ook wel waterjackets genoemd, plaats je op de hittebron (CPU/VGA/NB). Het water stroomt door de blokjes en neemt de hitte weg. De beste materialen qua warmtegeleiding zijn in volgorde zilver, koper en aluminium. Koper is het best geschikt, het is een stuk goedkoper dan zilver en aangezien radiators meestal van koper zijn gemaakt doe je er goed aan een koperen blokje te nemen.

Waterblokjes kán je zelf maken, maar dat gaat natuurlijk niet zo vlot. Als je over een freesmachine beschikt is het geen probleem, zeker met een computergestuurde (CNC) frees kan je perfecte resultaten bereiken.
Ook zonder frees kan het, het komt er dan op neer dat je in je blokje allemaal gaatjes boort zodat die kanalen vormen. Het waterblock van 1A Cooling, de HV2, maakt gebruik van dit principe wat ze 'Speed-channel-technologie' gedoopt hebben, en dit presteert erg goed. Sommige Tweakers hebben echter zo hun eigen ideeen hoe een koelblokje in elkaar moet zitten.

Tegenwoordig zie je meer de trend dat de waterblokjes worden opgebouwd uit een plak koper en verschillende lagen plexiglas. Het principe is eenvoudig en goed bedachte constructies kunnen uitstekende koelprestaties bieden, zie bijvoorbeeld het Cascade waterblok.
Waterblocks kan je natuurlijk bij de betere hardwarezaak halen (zie Handige links gedeelte onderaan) of via een inkoopactie van iemand die ze zelf maakt (de verschillende acties van Tha_Mafkees en Jupiler bijvoorbeeld).

Een slecht presterende WC-setup wordt vaak veroorzaakt door een slecht ontworpen waterblock. De opzet van de kanaaltjes in het koelblok is van groot belang en heeft de meeste invloed op de koelprestaties. Over het algemeen kan men zeggen dat koelblokken met een inlaat direct boven de core het beste koelen. Benchmarks wijzen uit dat blokken met deze opzet (Cascade - Swiftech MCW 462 - R+R Excalibur - D-tek Whitewater 1 2) blokken erg goed koelen.

Andere oorzaken van tegenvallende koelprestaties kunnen zijn: slecht contact tussen het waterblok en de CPU door te veel/weinig koelpasta, niet hard genoeg aangespannen, blokje scheef op de CPU, etc.
Sommige waterblokjes zijn niet goed gepolijst waardoor de warmte-overdracht verre van optimaal is. Polijsten kan met fijn staalwol (00 of 000) of beter nog, fijn schuurpapier. Begin met grid 800 en ga stapsgewijs verder tot grid 2000. Fijn schuurpapier is ook waterproof, waardoor je nat kunt schuren (met een beetje water), dat werkt een stuk beter. Je vindt het bij de bouwmarkt, verfwinkel etc.

Radiatoren

Kant-en-klare radiatoren zijn duur (¤ 60- >100). Veel goedkoper en meer "tweaker" zijn (kachel)radiatoren van de autosloop (¤ 5-25).
Handig om te weten: alleen auto's van 1995 en ouder werden voorzien van koperen radiatoren. Tegenwoordig is alles van aluminium vanwege nieuwe milieuwetgevingen.

Op een koperen kachel rad is het niet zo moeilijk om messing slangpilaren te hardsolderen. Door te hardsolderen krijg je een stevige, waterdichte verbinding die aardig wat druk kan hebben

Een grotere radiator heeft weinig airflow nodig. Stille 120mm fans (op een paar cm afstand om turbulentie/herrie te voorkomen) of een airduct met één fan volstaat ruimschoots.

Thanks to

SilentPuma en Jupiler, een groot gedeelte van het waterkoelingsgedeelte van deze FAQ is door hun geschreven.

LEDs

Inleiding

Een led heeft over het algemeen een korte en een lange poot. De korte poot is veelal de kathode (-), de lange de anode (+) - of beter gezegd: het pootje met het platte vlakje is de kathode (-). Een LED is eigenlijk een enorm stevig dingetje, hij gaat enorm lang mee en snel achterelkaar in en uitschakelen vindt hij absoluut niet erg. Het enige waar hij niet tegen kan is een te hoge stroom. Een LED werkt alleen maar als je de cathode op de min aansluit, en de anode op de plus. Andersom zal de LED niet gaan werken, omdat het eigenlijk een diode is die licht uitstraalt als er stroom doorheen loopt (LED betekend Light Emitting Diode), en de functie van een diode is stroom wel van A naar B te laten lopen, maar niet van B naar A (dit heet sperren). Dat de LED niet werkt wil niet zeggen dat hij niet stuk kan op dat moment. Een led heeft namelijk ook een maximale sperspanning; ga je daar overheen, dan zal je LED stukgaan (meestal verandert hij voor een halve seconde in een flitslampje, en verbrandt. Een LED die explodeert komt ontzettend weinig voor). Als de LED op de goede manier aangesloten is, kan de LED een te hoge spanning wel overleven; mits het maar van korte duur is. Als je teveel spanning op een LED zet zie je dat snel genoeg, omdat hij dan verkleurt en heet wordt.

Hoe regel ik de stroom door de LED

De stroom door de LED regel je met een weerstand. Het is belangrijk dat je altijd een voorschakelweerstand plaatst, op twee uitzonderingen na. De eerste is het vervangen van de case- of drive-LED's. Op je moederbord en in de drives zijn de bewuste voorschakelweerstanden al aanwezig, en is het dus niet nodig om de stroom nogmaals te begrenzen.
De tweede is in het geval van een LED-met-ingebouwde-voorschakelweerstand. Siemens, Lite-on en Hewlett Packard hebben dergelijke LED's in het pakket; deze zijn alleen niet algemeen verkrijgbaar. Ook zijn er gewone LED's in de handel met een weerstandje, samengevat in een behuizing met draadaansluitingen. Deze zijn algemeen verkrijgbaar en werken meestal op 12V.

Hoe bereken ik de weerstandswaarde

Hiervoor moet je de spanning die over de weerstand moet komen te staan en de stroom door de LED weten. De spanning over de weerstand kom je te weten door de spanning die over de LED valt, af te halen van de totale spanning die over de schakeling moet komen te staan. Als je deze 2 gegevens hebt kunnen we gaan rekenen. We maken gebruik van de Wet van Ohm: U=I*R .
Laten we ervan uitgaan dat er 1,7 volt over de LED moet komen te staan en de LED 15 milliampère opneemt. We willen 1 LED op 5 volt aan gaan sluiten.
Over de weerstand komt een spanning van (5-1,7) 3,3 volt te staan en er gaat 15 milliampère door de LED heen. Dit vullen we in de formule:
U = 3,3 volt
I = 15 milliampère
R = U/I = 3,3/0,015 = 220

De berekende weerstand is dus 220 Ohm. Daarna ga je kijken wat de waarde is die het meest overeenkomt in de E-reeks:
E12: 10, 12, 15, 18, 22, 27, 33, 39, 47, 56, 68, 82.
Dit zijn alle beschikbare waarden, in meervouden van 10. De waarde 22 *10 geeft je het antwoord dat de benodigde weerstand van 220 Ohm verkrijgbaar is in de E12 reeks.
Er zal dus een weerstand voor de LED geschakeld kunnen worden van 220 Ohm.

Mocht je dit allemaal veel te lastig vinden, dan kun je het tooltje van Benadski gebruiken: LED Software V1.1 (1,40MB) of de online Ledweerstand-calculator.

LED's parallel of in serie

Parallelschakeling van LED's is niet altijd aan te raden. Omdat er altijd kleine verschillen zijn in de productie (fouttoleranties en dergelijke) zullen je LED's in sommige gevallen niet allemaal even fel branden bijvoorbeeld.
Als de situatie het toelaat, is het altijd verstandiger om voor elke LED een eigen weerstandje te pakken.
Serieschakeling is geen probleem, zolang je maar je voorschakelweerstand in de gaten houdt. Een voorbeeld van seriële en parallelle opstelling: Het AMD-logo in LED's

Waarom heb ik altijd een weerstand nodig in mijn schakeling

Dit komt omdat LED's stroomgestuurd zijn. Een LED zal een bepaalde hoeveelheid stroom opnemen, wat een bepaalde spanningsval veroorzaakt. Dit komt omdat een LED een bepaalde interne weerstand heeft. Echter, zodra een led gaat branden zal hij warmer worden met als gevolg dat de interne weerstand minder wordt, waardoor hij meer stroom doorlaat, dus feller gaat branden, dus een lagere weerstand heeft, en dus kapot gaat.
Als je geen stroombegrenzingsweerstand opneemt omdat je bronspanning bijvoorbeeld op 1,7V is afgeregeld, bestaat de kans dat de LED zich gaat gedragen als zenerdiode; hierdoor neemt de stroom exponentieel toe en gaat je LEDje alsnog kapot.

Woei, wat brandt dat fel, kan ik daar wat aan doen

Je kan de hoeveelheid licht die een LED geeft een beetje regelen door de stroom door de led te regelen. Vaak is er een minimale stroom waarbij de LED nog l